Đánh giá hiệu quả và đề xuất hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững huyện Yên Định tỉnh Thanh Hoá

Tài liệu Đánh giá hiệu quả và đề xuất hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững huyện Yên Định tỉnh Thanh Hoá: ... Ebook Đánh giá hiệu quả và đề xuất hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững huyện Yên Định tỉnh Thanh Hoá

doc61 trang | Chia sẻ: huyen82 | Ngày: 09/12/2013 | Lượt xem: 713 | Lượt tải: 2download
Tóm tắt tài liệu Đánh giá hiệu quả và đề xuất hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững huyện Yên Định tỉnh Thanh Hoá, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
1. Më ®Çu 1.1 TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi §Êt ®ai lµ tµi nguyªn quèc gia v« cïng quý gi¸, lµ t­ liÖu s¶n xuÊt ®Æc biÖt, lµ nguån néi lùc, nguån vèn to lín cña ®Êt n­íc, lµ thµnh phÇn quan träng cña m«i tr­êng sèng, lµ ®Þa bµn ph©n bè cña c¸c khu d©n c­, x©y dùng c¸c c¬ së kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi, an ninh, quèc phßng. Chóng ta biÕt r»ng kh«ng cã ®Êt th× kh«ng thÓ s¶n xuÊt, còng kh«ng cã sù tån t¹i cña con ng­êi vµ ®Êt vai trß ®Æc biÖt quan träng víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Trong n«ng nghiÖp ®Êt ®ai ®ãng mét vÞ trÝ ®Æc biÖt quan träng, lµ yÕu tè hµng ®Çu cña ngµnh s¶n xuÊt nµy. §Êt ®ai kh«ng chØ lµ chç tùa, chç ®øng ®Ó lao ®éng mµ cßn lµ nguån cung cÊp thøc ¨n cho c©y trång, mäi t¸c ®éng cña con ng­êi vµo c©y trång ®Òu dùa vµo ®Êt vµ th«ng qua ®Êt ®ai “Ruéng ®Êt lµ t­ liÖu s¶n xuÊt chñ yÕu vµ ®Æc biÖt kh«ng thÓ thay thÕ ®­îc. Ruéng ®Êt võa lµ ®èi t­îng lao ®éng võa lµ t­ liÖu lao ®éng”[8]. “Ruéng ®Êt trong n«ng nghiÖp ®ãng mét vai trß lµ søc s¶n xuÊt quan träng nhÊt, thiÕu nã th× kh«ng thÓ cã qu¸ tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp” [23]. V× vËy, sö dông ®Êt lµ mét phÇn hîp thµnh cña chiÕn l­îc n«ng nghiÖp sinh th¸i vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng [38]. N«ng nghiÖp lµ ho¹t ®éng cæ nhÊt vµ c¬ b¶n nhÊt cña loµi ng­êi [13]. HÇu hÕt c¸c n­íc trªn thÕ giíi ®Òu ph¶i x©y dùng mét nÒn kinh tÕ trªn c¬ së ph¸t triÓn n«ng nghiÖp dùa vµo khai th¸c tiÒm n¨ng cña ®Êt, lÊy ®ã lµm bµn ®¹p cho viÖc ph¸t triÓn c¸c ngµnh kh¸c. Lµ mét s¶n phÈm tù nhiªn nh­ng ®Êt ®ai kh«ng gièng nh­ nhiÒu tµi nguyªn kh¸c bëi diÖn tÝch h¹n chÕ vµ vÞ trÝ cè ®Þnh. Trong qu¸ tr×nh sö dông ®Êt, con ng­êi ®· t¸c ®éng lµm thay ®æi ®Êt ®ai theo c¶ hai chiÒu h­íng xÊu vµ tèt [35]. §©y lµ kÕt qu¶ cña mét thêi gian dµi do con ng­êi s¶n xuÊt, canh t¸c phiÕn diÖn kh«ng quan t©m ®Õn sù båi bæ ®Êt ®ai hay nãi c¸ch kh¸c, con ng­êi ®· kh«ng coi ®Êt ®ai nh­ mét c¬ thÓ sèng cÇn ®­îc ch¨m sãc ®Ó nã khoÎ m¹nh vµ phôc vô con ng­êi tèt h¬n. ViÖt Nam lµ mét n­íc n«ng nghiÖp ®Êt chËt ng­êi ®«ng, ®Êt ®ai ®­îc sö dông vµo môc ®Ých n«ng nghiÖp l¹i chiÕm tû lÖ thÊp (chØ chiÕm 28,38% tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn) nªn chØ sè vÒ ®Êt n«ng nghiÖp b×nh qu©n ®Çu ng­êi lµ 1162,64 m2/ng­êi [26]. ChÝnh v× vËy, viÖc sö dông tèt ®Êt ®ai nh»m ®em l¹i hiÖu qu¶ cho x· héi lµ vÊn ®Ò hÕt søc quan träng lu«n ®­îc §¶ng vµ nhµ n­íc quan t©m. GÇn 20 n¨m ®æi míi võa qua, §¶ng vµ nhµ n­íc ta ®· cã nhiÒu chñ tr­¬ng, chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vµ kinh tÕ n«ng th«n theo h­íng s¶n xuÊt hµng ho¸ g¾n víi thÞ tr­êng theo h­íng ph¸t triÓn m¹nh; v÷ng ch¾c; cã hiÖu qu¶ [10]. §¹i héi ®· quyÕt ®Þnh ®­êng lèi, chiÕn l­îc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n­íc ta 10 n¨m (2001 - 2010), trong ®ã n«ng nghiÖp ®­îc quan t©m ®Æc biÖt “§Èy nhanh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ n«ng nghiÖp theo h­íng h×nh thµnh nÒn n«ng nghiÖp hµng ho¸ lín, phï hîp víi nhu cÇu thÞ tr­êng vµ ®iÒu kiÖn sinh th¸i cña tõng vïng, chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh nghÒ, lao ®éng, t¹o viÖc lµm thu hót nhiÒu lao ®éng n«ng th«n" [10]. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, hßa cïng víi xu thÕ toµn cÇu ho¸ nÒn kinh tÕ thÕ giíi, nÒn kinh tÕ cña ViÖt Nam ngµy cµng ph¸t triÓn. Cïng víi sù vËn ®éng vµ ph¸t triÓn nµy, con ng­êi ngµy cµng “v¾t kiÖt” nguån tµi nguyªn quý gi¸ nµy ®Ó phôc vô cho lîi Ýt cña m×nh. V× vËy, tæ chøc sö dông nguån tµi nguyªn ®Êt hîp lý, cã hiÖu qu¶ cao theo quan ®iÓm sinh th¸i vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®ang trë thµnh vÊn ®Ò mang tÝnh toµn cÇu. Môc ®Ých cña viÖc sö dông ®Êt lµ lµm thÕ nµo ®Ó khai th¸c nguån tµi nguyªn cã h¹n nµy mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ, hiÖu qu¶ sinh th¸i, hiÖu qu¶ x· héi cao nhÊt, ®¶m b¶o lîi Ých tr­íc m¾t vµ l©u dµi. Nãi c¸ch kh¸c, môc tiªu hiÖn nay cña loµi ng­êi lµ phÊn ®Êu x©y dùng mét nÒn n«ng nghiÖp toµn diÖn vÒ kinh tÕ, x· héi, m«i tr­êng mét c¸ch bÒn v÷ng. Yªn §Þnh lµ mét trong 13 huyÖn ®ång b»ng cña tØnh Thanh Ho¸, cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn lµ 21.947 ha; 38.441 hé víi d©n sè 176.588 ng­êi [9]. B×nh qu©n nh©n khÈu trªn mét hé kh¸ cao 4,59 ng­êi. HuyÖn Yªn §Þnh n»m trªn trôc ®­êng Quèc lé 45. PhÝa §«ng - B¾c lµ khu c«ng nghiÖp mÝa ®­êng vµ vËt liÖu x©y dùng Th¹ch Thµnh - BØm S¬n. PhÝa T©y – Nam lµ khu c«ng nghiÖp mÝa ®­êng, chÕ biÕn l©m s¶n, dÞch vô, du lÞch Lam S¬n - Môc S¬n. PhÝa §«ng – Nam lµ khu c«ng nghiÖp dÞch vô tæng hîp, trung t©m v¨n ho¸ tØnh (Thµnh phè Thanh Ho¸). Tõ Yªn §Þnh ®Õn c¸c trung t©m c«ng nghiÖp trªn kho¶ng 25km, nªn rÊt cã ®iÒu kiÖn thóc ®Èy kinh tÕ, giao l­u hµng ho¸ víi c¸c huyÖn b¹n, nhÊt lµ hµng ho¸ n«ng s¶n. Lµ mét huyÖn thuÇn n«ng, diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp lín, h¬n 90% lao ®éng cña huyÖn lµ lao ®éng n«ng nghiÖp nªn ®êi sèng ng­êi d©n chñ yÕu phô thuéc vµo n«ng nghiÖp. Tuy n¨ng suÊt vµ s¶n l­îng c©y trång cña huyÖn ®· ®¹t ®­îc kh¸ cao so víi c¸c huyÖn kh¸c trong tØnh. Nh­ng gi¸ trÞ trªn mét ®¬n vÞ diÖn tÝch cßn thÊp, thu nhËp cña ng­êi d©n lµm n«ng nghiÖp cßn thÊp, ch­a ®¸p øng ®­îc yªu cÇu vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña huyÖn. Mét trong nh÷ng nguyªn nh©n quan träng dÉn ®Õn t×nh tr¹ng ®ã lµ viÖc s¶n xuÊt manh món nhá lÎ nªn ch­a tËn dông ®­îc lîi thÕ ®Êt ®ai, khÝ hËu cña huyÖn. Trong lÜnh vùc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp viÖc s¶n xuÊt nhá lÎ, manh món th­êng cho hiÖu qu¶ thÊp, chØ thÝch hîp cho nÒn s¶n xuÊt tù cung tù cÊp. Ngµy nay trong xu h­íng s¶n xuÊt hµng hãa vµ héi nhËp toµn cÇu, viÖc tæ chøc s¶n xuÊt nµy kh«ng cßn thÝch hîp. Xu thÕ tÊt yÕu lµ ph¶i tæ chøc l¹i s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trªn nh÷ng quy m« lín h¬n. V× vËy viÖc sö dông ®Êt cã hiÖu qu¶ nh»m ®em l¹i ngµy cµng nhiÒu h¬n nh÷ng s¶n phÈm cho x· héi lµ vÊn ®Ò quan t©m trong kinh tÕ n«ng nghiÖp, còng nh­ ®¶m b¶o ®­îc ®é an toµn cho ®Êt ®ai mµ kh«ng tæn h¹i ®Õn m«i tr­êng sèng lµ vÊn ®Ò hÕt søc quan träng. XuÊt ph¸t tõ thùc tiÔn ®ã, víi mong muèn gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ kinh tÕ n«ng nghiÖp vµ sö dông hîp lý h¬n ®Êt n«ng nghiÖp, b¶o vÖ m«i tr­êng, ®èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña huyÖn Yªn §Þnh trong nh÷ng n¨m tr­íc m¾t vµ l©u dµi. Chóng t«i tiÕn hµnh thùc hiÖn ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ hiÖu qu¶ vµ ®Ò xuÊt h­íng sö dông ®Êt n«ng nghiÖp theo h­íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng huyÖn Yªn §Þnh tØnh Thanh Ho¸ ” 1.2. ý nghÜa cña ®Ò tµi - Gãp phÇn hoµn thiÖn lý luËn vÒ ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ kinh tÕ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp , trªn c¬ së ®ã x©y dùng ®Þnh h­íng ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trong t­¬ng lai. - Gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp vµ thóc ®Èy sù ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp n©ng cao møc thu nhËp cña ng­êi d©n. 1.3. Môc ®Ých nghiªn cøu - §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ kinh tÕ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp nh»m gãp phÇn gióp ng­êi d©n lùa chän ph­¬ng thøc sö dông ®Êt phï hîp trong ®iÒu kiÖn cô thÓ cña huyÖn. - §Þnh h­íng vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt ®¸p øng yªu cÇu ph¸t triÓn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng. 2. Tæng quan tµi liÖu 2.1 Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vÒ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp 2.1.1 §Êt n«ng nghiÖp §Êt ®ai lµ nguån tµi nguyªn v« cïng quý gi¸ mµ thiªn nhiªn ban tÆng cho con ng­êi, con ng­êi sinh ra trªn ®Êt, sèng vµ lín lªn nhê vµo s¶n phÈm cña ®Êt. Tuy vËy, kh«ng ph¶i ai còng hiÓu ®Êt lµ g×? §Êt sinh ra tõ ®©u? T¹i sao l¹i ph¶i gi÷ g×n b¶o vÖ nguån tµi nguyªn nµy. Häc gi¶ ng­êi Nga, Docutraiep cho r»ng “§Êt lµ vËt thÓ thiªn nhiªn cÊu t¹o ®éc lËp, l©u ®êi do kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ho¹t ®éng tæng hîp cña 5 yÕu tè h×nh thµnh bao gåm: ®¸, thùc vËt, ®éng vËt, khÝ hËu, ®Þa h×nh, thêi gian” [4]. Tuy vËy, kh¸i niÖm nµy ch­a ®Ò cËp tíi sù t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè kh¸c tån t¹i trong m«i tr­êng xung quanh, do ®ã sau nµy mét sè häc gi¶ kh¸c ®· bæ sung c¸c yÕu tè nh­ n­íc ngÇm vµ ®Æc biÖt lµ vai trß cña con ng­êi ®Ó hoµn chØnh kh¸i niÖm nªu trªn. Häc gi¶ ng­êi Anh, Wiliam ®· ®­a thªm kh¸i niÖm vÒ ®Êt nh­ sau “§Êt lµ líp mÆt t¬i xèp cña lôc ®Þa cã kh¶ n¨ng t¹o ra s¶n phÈm cho c©y” [26]. Bµn vÒ vÊn ®Ò nµy, C.M¸c ®· viÕt: “§Êt lµ t­ liÖu s¶n xuÊt c¬ b¶n vµ phæ biÕn quý b¸u nhÊt cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp”, “§iÒu kiÖn kh«ng thÓ thiÕu ®­îc cña sù tån t¹i vµ sinh sèng cña hµng lo¹t thÕ hÖ loµi ng­êi kÕ tiÕp nhau” [4]. Trong ph¹m vi nghiªn cøu vÒ sö dông ®Êt, ®Êt ®ai ®­îc nh×n nhËn lµ mét nh©n tè sinh th¸i, bao gåm tÊt c¶ c¸c thuéc tÝnh sinh häc vµ tù nhiªn cña bÒ mÆt tr¸i ®Êt cã ¶nh h­ëng nhÊt ®Þnh ®Õn tiÒm n¨ng vµ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt [25]. Theo quan niÖm cña c¸c nhµ thæ nh­ìng vµ quy ho¹ch ViÖt Nam cho r»ng “§Êt lµ phÇn trªn mÆt cña vá tr¸i ®Êt mµ ë ®ã c©y cèi cã thÓ mäc ®­îc” [4] vµ ®Êt ®ai ®­îc hiÓu theo nghÜa réng: “§Êt ®ai lµ mét diÖn tÝch cô thÓ cña bÒ mÆt tr¸i ®Êt, bao gåm tÊt c¶ c¸c yÕu tè cÊu thµnh cña m«i tr­êng sinh th¸i ngay trªn vµ d­íi bÒ mÆt bao gåm: khÝ hËu, thêi tiÕt, thæ nh­ìng, ®Þa h×nh, mÆt n­íc, c¸c líp trÇm tÝch s¸t bÒ mÆt cïng víi n­íc ngÇm vµ kho¸ng s¶n trong lòng đất, ®éng thùc vËt, tr¹ng th¸i ®Þnh c­ cña con ng­êi, nh÷ng kÕt qu¶ cña con ng­êi trong qu¸ khø vµ hiÖn t¹i ®Ó l¹i ” [4]. Víi ý nghÜa ®ã, ®Êt n«ng nghiÖp lµ ®Êt ®­îc sö dông chñ yÕu vµo s¶n xuÊt cña c¸c ngµnh n«ng nghiÖp nh­ trång trät, ch¨n nu«i, nu«i trång thñy s¶n hoÆc sö dông vµo môc ®Ých nghiªn cøu thÝ nghiÖm vÒ n«ng nghiÖp. Khi nãi ®Êt n«ng nghiÖp ng­êi ta nãi ®Êt sö dông chñ yÕu vµo s¶n xuÊt cña c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, bëi v× thùc tÕ cã tr­êng hîp ®Êt ®ai ®­îc sö dông vµo môc ®Ých kh¸c nhau cña c¸c ngµnh. Trong tr­êng hîp ®ã, ®Êt ®ai d­îc sö dông chñ yÕu cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp míi ®­îc coi lµ ®Êt n«ng nghiÖp, nÕu kh«ng sÏ lµ c¸c lo¹i ®Êt kh¸c (tïy theo viÖc sö dông vµo môc ®Ých nµo lµ chÝnh). Tuy nhiªn, ®Ó sö dông ®Çy ®ñ hîp lý ruéng ®Êt, trªn thùc tÕ ng­êi ta coi ®Êt ®ai cã thÓ tham gia vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp mµ kh«ng cÇn cã ®Çu t­ lín nµo c¶. V× vËy, LuËt ®Êt ®ai n¨m 2003 nªu râ: “§Êt n«ng nghiÖp lµ ®Êt sö dông vµo môc ®Ých s¶n xuÊt, nghiªn cøu, thÝ nghiÖm vÒ n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vµ nu«i trång thñy s¶n, lµm muèi vµ môc ®Ých b¶o vÖ, ph¸t triÓn rõng, bao gåm ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, ®Êt s¶n xuÊt l©m nghiÖp, ®Êt nu«i trång thñy s¶n, ®Êt lµm muèi vµ ®Êt n«ng nghiÖp kh¸c”. 2.1.2 Vai trß ®Êt n«ng nghiÖp §Êt ®ai lµ tµi nguyªn thiªn nhiªn cña mçi quèc gia, ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi, nã lµ c¬ së tù nhiªn, lµ tiÒn ®Ò cho mäi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt nh­ng vai trß cña ®Êt ®èi víi mçi ngµnh s¶n xuÊt cã tÇm quan träng kh¸c nhau. C.M¸c ®· nhÊn m¹nh “Lao ®éng chØ lµ cha cña c¶i vËt chÊt, cßn ®Êt lµ mÑ” [4]. HiÕn ph¸p n¨m 1992 quy ®Þnh: “Nhµ n­íc thèng nhÊt qu¶n lý ®Êt ®ai theo quy ho¹ch vµ ph¸p luËt” [10], LuËt ®Êt ®ai 2003 kh¼ng ®Þnh “§Êt ®ai lµ tµi nguyªn quèc gia v« cïng quý gi¸, lµ t­ liÖu s¶n xuÊt ®Æc biÖt, lµ thµnh phÇn quan träng hµng ®Çu cña m«i tr­êng sèng, lµ ®Þa bµn ph©n bè c¸c khu d©n c­, x©y dùng c¸c c¬ së kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi, an ninh vµ quèc phßng”[15]. Trong s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp, ®Êt ®ai lµ t­ liÖu s¶n xuÊt chñ yÕu vµ ®Æc biÖt kh«ng thÓ thay thÕ, víi nh÷ng ®Æc ®iÓm: - §Êt ®ai ®­îc coi lµ t­ liÖu s¶n xuÊt chñ yÕu trong s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp, bëi v× nã võa lµ ®èi t­îng lao ®éng võa lµ t­ liÖu lao ®éng trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. §Êt ®ai lµ ®èi t­îng bëi lÏ nã lµ n¬i con ng­êi thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng cña m×nh t¸c ®éng vµo c©y trång vËt nu«i ®Ó t¹o ra s¶n phÈm. - §Êt ®ai lµ lo¹i t­ liÖu s¶n xuÊt kh«ng thÓ thay thÕ: bëi v× ®Êt ®ai lµ s¶n phÈm cña tù nhiªn, nÕu biÕt sö dông hîp lý, søc s¶n xuÊt cña ®Êt ®ai ngµy cµng t¨ng lªn. §iÒu nµy ®ßi hái trong qu¸ tr×nh sö dông ®Êt ph¶i ®øng trªn quan ®iÓm båi d­ìng, b¶o vÖ, lµm giµu th«ng qua nh÷ng ho¹t ®éng cã ý nghÜa cña con ng­êi. - §Êt ®ai lµ tµi nguyªn bÞ h¹n chÕ bëi ranh giíi ®Êt liÒn vµ bÒ mÆt ®Þa cÇu [26]. §Æc ®iÓm nµy ¶nh h­ëng ®Õn kh¶ n¨ng më réng quy m« s¶n xuÊt n«ng - l©m nghiÖp vµ søc Ðp vÒ lao ®éng vµ viÖc lµm, do nhu cÇu n«ng s¶n ngµy cµng t¨ng trong khi diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp ngµy cµng bÞ thu hÑp. ViÖc khai khÈn ®Êt hoang hãa ®­a vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®· lµm cho quÜ ®Êt n«ng nghiÖp t¨ng lªn. §©y lµ xu h­íng vËn ®éng cÇn khuyÕn khÝch. Tuy nhiªn, ®Êt ®­a vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ ®Êt hoang hãa, n»m trong quü ®Êt ch­a sö dông. V× vËy, cÇn ph¶i ®Çu t­ lín søc ng­êi vµ søc cña. Trong ®iÒu kiÖn nguån lùc cã h¹n, cÇn ph¶i tÝnh to¸n kü ®Ó ®Çu t­ cho c«ng t¸c nµy thùc sù cã hiÖu qu¶. - §Êt ®ai cã vÞ trÝ cè ®Þnh vµ chÊt l­îng kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c vïng, c¸c miÒn [26]. Mçi vïng ®Êt lu«n g¾n víi c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn (thæ nh­ìng, thêi tiÕt, khÝ hËu, n­íc,…) ®iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi (d©n sè, lao ®éng, giao th«ng, thÞ tr­êng,…) vµ cã chÊt l­îng ®Êt kh¸c nhau. Do vËy, viÖc sö dông ®Êt ®ai ph¶i g¾n liÒn víi viÖc x¸c ®Þnh c¬ cÊu c©y trång, vËt nu«i cho phï hîp ®Ó nh»m ®em l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao trªn c¬ së n¾m ch¾c ®iÒu kiÖn cña tõng vïng l·nh thæ. - §Êt ®ai ®­îc coi lµ mét lo¹i tµi s¶n, ng­êi chñ sö dông cã quyÒn nhÊt ®Þnh do ph¸p luËt cña mçi n­íc qui ®Þnh: t¹o thuËn lîi cho viÖc tËp trung, tÝch tô vµ chuyÓn h­íng sö dông ®Êt tõ ®ã ph¸t huy ®­îc hiÖu qu¶ nÕu biÕt sö dông ®Çy ®ñ vµ hîp lý. Nh­ vËy, ®Êt ®ai lµ yÕu tè hÕt søc quan träng vµ tÝch cùc cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Thùc tÕ cho thÊy th«ng qua qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña x· héi loµi ng­êi, sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña mäi nÒn v¨n minh vËt chÊt - v¨n minh tinh thÇn, c¸c thµnh tùu vËt chÊt, v¨n ho¸ khoa häc ®Òu ®­îc x©y dùng trªn nÒn t¶ng c¬ b¶n ®ã lµ ®Êt vµ sö dông ®Êt, ®Æc biÖt lµ ®Êt n«ng l©m nghiÖp. V× vËy, sö dông ®Êt hîp lý, cã hiÖu qu¶ lµ mét trong nh÷ng ®iÒu kiÖn quan träng nhÊt cho nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn nhanh vµ bÒn v÷ng. 2.1.3 Nguyªn t¾c sö dông ®Êt n«ng nghiÖp - §Êt n«ng nghiÖp ph¶i ®­îc sö dông ®Çy ®ñ, hîp lý. §iÒu nµy cã nghÜa lµ toµn bé diÖn tÝch ®Êt cÇn ®­îc sö dông hÕt vµo s¶n xuÊt, víi viÖc bè trÝ c¬ cÊu c©y trång, vËt nu«i phï hîp víi ®Æc ®iÓm cña tõng lo¹i ®Êt nh»m n©ng cao n¨ng suÊt c©y trång, vËt nu«i ®ång thêi g×n gi÷ b¶o vÖ vµ n©ng cao ®é ph× cña ®Êt. - §Êt n«ng nghiÖp ph¶i ®­îc sö dông ®¹t hiÖu qu¶ cao. §©y lµ kÕt qu¶ cña viÖc sö dông ®Çy ®ñ, hîp lý ®Êt ®ai, viÖc x¸c ®Þnh hiÖu qu¶ sö dông ®Êt th«ng qua tÝnh to¸n hµng lo¹t c¸c chØ tiªu kh¸c nhau: n¨ng suÊt c©y trång, chi phÝ ®Çu t­, hÖ sè sö dông ®Êt, gi¸ c¶ s¶n phÈm, tû lÖ che phñ ®Êt… Muèn n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt ph¶i thùc hiÖn tèt, ®ång bé c¸c biÖn ph¸p kü thuËt vµ chÝnh s¸ch kinh tÕ - x· héi trªn c¬ së ®¶m b¶o an toµn vÒ l­îng thùc, thùc phÈm, t¨ng c­êng nguyªn liÖu cho c«ng nghiÖp chÕ biÕn vµ n«ng l©m s¶n cho xuÊt khÈu [6]. - §Êt n«ng nghiÖp cÇn ph¶i ®­îc qu¶n lý vµ sö dông mét c¸ch bÒn v÷ng. Sù bÒn v÷ng ë ®©y lµ sù bÒn v÷ng c¶ vÒ sè l­îng vµ chÊt l­îng, cã nghÜa lµ ®Êt ®ai ph¶i ®­îc b¶o tån kh«ng chØ ®¸p øng ®­îc nhu cÇu cña thÕ hÖ hiÖn t¹i mµ cßn cho thÕ hÖ t­¬ng lai. Sù bÒn v÷ng cña ®Êt ®ai g¾n liÒn víi ®iÒu kiÖn sinh th¸i, m«i tr­êng. V× vËy, c¸c ph­¬ng thøc sö dông ®Êt n«ng l©m nghiÖp ph¶i g¾n liÒn víi viÖc b¶o vÖ m«i tr­êng ®Êt, ®¸p øng ®­îc lîi Ých tr­íc m¾t vµ l©u dµi. Nh­ vËy, ®Ó sö dông ®Êt triÖt ®Ó vµ cã hiÖu qu¶, ®¶m b¶o cho qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ®­îc liªn tôc th× viÖc tu©n thñ nh÷ng nguyªn t¾c trªn lµ viÖc lµm cÇn thiÕt vµ hÕt søc quan träng víi mçi quèc gia. 2.1.4 Quan ®iÓm sö dông ®Êt n«ng nghiÖp bÒn v÷ng §Ó duy tr× ®­îc sù bÒn v÷ng cña ®Êt ®ai, Smyth A.J vµ Julian Dumanski (1993) [54] ®· x¸c ®Þnh 5 nguyªn t¾c cã liªn quan ®Õn sù sö dông ®Êt bÒn v÷ng lµ: - Duy tr× hoÆc n©ng cao c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt. - Gi¶m møc ®é rñi ro ®èi víi s¶n xuÊt. - B¶o vÖ tiÒm n¨ng cña c¸c nguån tµi nguyªn tù nhiªn, chèng l¹i sù tho¸i ho¸ chÊt l­îng ®Êt vµ n­íc. - Kh¶ thi vÒ mÆt kinh tÕ. - §­îc x· héi chÊp nhËn. Nh­ vËy, theo c¸c t¸c gi¶, sö dông ®Êt bÒn v÷ng kh«ng chØ thuÇn tuý vÒ mÆt tù nhiªn mµ cßn c¶ vÒ mÆt m«i tr­êng, lîi Ých kinh tÕ vµ x· héi. N¨m nguyªn t¾c trªn ®©y lµ trô cét cña viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng, nÕu trong thùc tiÔn ®¹t ®­îc c¶ 5 nguyªn t¾c trªn th× sù bÒn v÷ng sÏ thµnh c«ng, ng­îc l¹i sÏ chØ ®¹t ®­îc ë mét vµi bé phËn hay sù bÒn v÷ng cã ®iÒu kiÖn. T¹i ViÖt Nam, theo ý kiÕn cña §µo Ch©u Thu vµ NguyÔn Khang (1998) [51], viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng còng dùa trªn nh÷ng nguyªn t¾c vµ ®­îc thÓ hiÖn trong 3 yªu cÇu sau: - BÒn v÷ng vÒ mÆt kinh tÕ: c©y trång cho hiÖu qu¶ kinh tÕ cao vµ ®­îc thÞ tr­êng chÊp nhËn - BÒn v÷ng vÒ mÆt m«i tr­êng: lo¹i h×nh sö dông ®Êt b¶o vÖ ®­îc ®Êt ®ai, ng¨n chÆn sù tho¸i ho¸ ®Êt, b¶o vÖ m«i tr­êng tù nhiªn. - BÒn v÷ng vÒ mÆt x· héi: thu hót ®­îc nhiÒu lao ®éng, ®¶m b¶o ®êi sèng ng­êi d©n, gãp phÇn thóc ®Èy x· héi ph¸t triÓn. Tãm l¹i, ho¹t ®éng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña con ng­êi diÔn ra hÕt søc ®a d¹ng trªn nhiÒu vïng ®Êt kh¸c nhau vµ còng v× thÕ kh¸i niÖm sö dông ®Êt bÒn v÷ng thÓ hiÖn trong nhiÒu ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ qu¶n lý ®Êt ®ai trªn tõng vïng ®Êt x¸c ®Þnh theo nhu cÇu vµ môc ®Ých sö dông cña con ng­êi. §Êt ®ai trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp chØ ®­îc gäi lµ sö dông bÒn v÷ng trªn c¬ së duy tr× c¸c chøc n¨ng chÝnh cña ®Êt lµ ®¶m b¶o kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña c©y trång mét c¸ch æn ®Þnh, kh«ng lµm suy gi¶m vÒ chÊt l­îng tµi nguyªn ®Êt theo thêi gian vµ viÖc sö dông ®Êt kh«ng g©y ¶nh h­ëng xÊu ®Õn m«i tr­êng sèng cña con ng­êi vµ sinh vËt. 2.1.5 Tiªu trÝ ®¸nh gi¸ tÝnh bÒn v÷ng Vµo n¨m 1991, ë Nairobi ®· tæ chøc Héi th¶o vÒ “Khung ®¸nh gi¸ qu¶n lý ®Êt bÒn v÷ng” ®· ®­a ra ®Þnh nghÜa: “Qu¶n lý bÒn v÷ng ®Êt ®ai bao gåm tæ hîp c¸c c«ng nghÖ, chÝnh s¸ch vµ ho¹t ®éng nh»m liªn hîp c¸c nguyªn lý kinh tÕ x· héi víi c¸c quan t©m m«i tr­êng ®Ó ®ång thêi: - Duy tr×, n©ng cao s¶n l­îng (hiÖu qu¶ s¶n xuÊt); - Gi¶m rñi ro s¶n xuÊt (an toµn) - B¶o vÖ tiÕm n¨ng nguån lùc tù nhiªn vµ ng¨n ngõa tho¸i ho¸ ®Êt vµ n­íc (b¶o vÖ) - Cã hiÖu qu¶ l©u dµi (l©u bÒn) - §­îc x· héi chÊp nhËn (tÝnh chÊp nhËn) [24]. N¨m nguyªn t¾c trªn ®­îc coi lµ trô cét cña sö dông ®Êt ®ai bÒn v÷ng vµ lµ nh÷ng môc tiªu cÇn ph¶i ®¹t ®­îc, nÕu thùc tÕ diÔn ra ®ång bé, so víi c¸c môc tiªu cÇn ph¶i ®¹t ®­îc. NÕu chØ ®¹t mét hay mét vµi môc tiªu mµ kh«ng ph¶i tÊt c¶ th× kh¶ n¨ng bÒn v÷ng chØ mang tÝnh bé phËn. §Ó ®¸nh gi¸ tÝnh bÒn v÷ng trong sö dông ®Êt cÇn dùa vµo 3 tiªu chÝ sau ®©y: * BÒn v÷ng vÒ kinh tÕ ë ®©y c©y trång cho hiÖu qu¶ kinh tÕ cao, ®­îc thÞ tr­êng chÊp nhËn. HÖ thèng sö dông ®Êt ph¶i cã møc n¨ng suÊt sinh häc cao trªn møc b×nh qu©n vïng cã cïng ®iÒu kiÖn ®Êt ®ai. N¨ng suÊt sinh häc bao gåm c¸c s¶n phÈm chÝnh vµ phô (®èi víi c©y trång lµ gç, h¹t, cñ, qu¶...vµ tµn d­ ®Ó l¹i). Mét hÖ bÒn v÷ng ph¶i cã n¨ng suÊt trªn møc b×nh qu©n vïng, nÕu kh«ng sÏ kh«ng c¹nh tranh ®­îc trong c¬ chÕ thÞ tr­êng. VÒ chÊt l­îng: s¶n phÈm ph¶i ®¹t tiªu chuÈn tiªu thô t¹i ®Þa ph­¬ng, trong n­íc vµ xuÊt khÈu, tïy môc tiªu cña tõng vïng. Tæng gi¸ trÞ s¶n phÈm trªn ®¬n vÞ diÖn tÝch lµ th­íc ®o quan träng nhÊt cña hiÖu qu¶ kinh tÕ ®èi víi mét hÖ thèng sö dông ®Êt. Tæng gi¸ trÞ trong mét giai ®o¹n hay c¶ chu kú ph¶i trªn møc b×nh qu©n cña vïng, nÕu d­íi møc ®ã th× nguy c¬ ng­êi sö dông ®Êt sÏ kh«ng cã l·i, hiÖu qu¶ vèn ®Çu t­ ph¶i lín h¬n l·i suÊt tiÒn vay vèn ng©n hµng [24]. * BÒn v÷ng vÒ x· héi Thu hót ®­îc lao ®éng, ®¶m b¶o ®êi sèng vµ ph¸t triÓn x· héi. §¸p øng nhu cÇu cña n«ng hé lµ ®iÒu quan t©m tr­íc, nÕu muèn hä quan t©m ®Õn lîi Ých l©u dµi (b¶o vÖ ®Êt, m«i tr­êng..). S¶n phÈm thu ®­îc cÇn tho¶ m·n c¸i ¨n, c¸i mÆc, vµ nhu cÇu sèng hµng ngµy cña ng­êi n«ng d©n. Néi lùc vµ nguån lùc ®Þa ph­¬ng ph¶i ®­îc ph¸t huy. VÒ ®Êt ®ai, hÖ thèng sö dông ®Êt ph¶i ®­îc tæ chøc trªn ®Êt mµ n«ng d©n cã quyÒn h­ëng thô l©u dµi, ®Êt ®· ®­îc giao vµ rõng ®· ®­îc kho¸n víi lîi Ých c¸c bªn cô thÓ. Sö dông ®Êt sÏ bÒn v÷ng nÕu phï hîp víi nÒn v¨n ho¸ d©n téc vµ tËp qu¸n ®Þa ph­¬ng, nÕu ng­îc l¹i sÏ kh«ng ®­îc céng ®ång ñng hé [24]. * BÒn v÷ng vÒ m«i tr­êng Lo¹i h×nh sö dông ®Êt ph¶i b¶o vÖ ®­îc ®é mµu mì cña ®Êt, ng¨n chÆn tho¸i ho¸ ®Êt vµ b¶o vÖ m«i tr­êng sinh th¸i. Gi÷ ®Êt ®­îc thÓ hiÖn b»ng gi¶m thiÓu l­îng ®Êt mÊt hµng n¨m d­íi møc cho phÐp. §é ph× nhiªu ®Êt t¨ng dÇn lµ yªu cÇu b¾t buéc ®èi víi qu¶n lý sö dông bÒn v÷ng. §é che phñ tèi thiÓu ph¶i ®¹t ng­ìng an toµn sinh th¸i (>35%). §a d¹ng sinh häc biÓu hiÖn qua thµnh phÇn loµi (®a canh bÒn v÷ng h¬n ®éc canh, c©y l©u n¨m cã kh¶ n¨ng b¶o vÖ ®Êt tèt h¬n c©y hµng n¨m ...). Ba yªu cÇu bÒn v÷ng trªn lµ ®Ó xem xÐt vµ ®¸nh gi¸ c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt hiÖn t¹i. Th«ng qua viÖc xem xÐt vµ ®¸nh gi¸ c¸c yªu cÇu trªn ®Ó gióp cho viÖc ®Þnh h­íng ph¸t triÓn n«ng nghiÖp ë vïng sinh th¸i [24]. Tãm l¹i: Kh¸i niÖm sö dông ®Êt ®ai bÒn v÷ng do con ng­êi ®­a ra ®­îc thÓ hiÖn trong nhiÒu ho¹t ®éng sö dông vµ qu¶n lý ®Êt ®ai theo c¸c môc ®Ých mµ con ng­êi ®· lùa chän cho tõng vïng ®Êt x¸c ®Þnh. §èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng ph¶i ®¹t ®­îc trªn c¬ së ®¶m b¶o kh¶ n¨ng s¶n xuÊt æn ®Þnh cña c©y trång, chÊt l­îng tµi nguyªn ®Êt kh«ng suy gi¶m theo thêi gian vµ viÖc sö dông ®Êt kh«ng ¶nh h­ëng xÊu ®Õn m«i tr­êng sèng cña con ng­êi, cña c¸c sinh vËt. 2.2 Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp 2.2.1 Quan ®iÓm vÒ hiÖu qu¶ Trong thùc tÕ, c¸c thuËt ng÷ “s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶”, “s¶n xuÊt kh«ng cã hiÖu qu¶” hay lµ “s¶n xuÊt kÐm hiÖu qu¶” th­êng ®­îc sö dông phæ biÕn trong s¶n xuÊt. VËy hiÖu qu¶ lµ g×? §Õn nay, c¸c nhµ nghiªn cøu xuÊt ph¸t tõ nhiÒu gãc ®é kh¸c nhau, ®· ®­a ra nhiÒu quan ®iÓm vÒ hiÖu qu¶, cã thÓ kh¸i qu¸t nh­ sau: - HiÖu qu¶ theo quan ®iÓm cña C.M¸c ®ã lµ viÖc “TiÕt kiÖm vµ ph©n phèi mét c¸ch hîp lý”, c¸c nhµ khoa häc X« ViÕt cho r»ng ®ã lµ sù t¨ng tr­ëng kinh tÕ th«ng qua t¨ng tæng s¶n phÈm x· héi hoÆc thu nhËp quèc d©n víi tèc ®é cao nh»m ®¸p øng ®­îc yªu cÇu cña quy luËt kinh tÕ c¬ b¶n cña chñ nghÜa x· héi [1]; - Cã quan ®iÓm cho r»ng: “HiÖu qu¶ s¶n xuÊt diÔn ra khi x· héi kh«ng thÓ t¨ng mét lo¹i hµng ho¸ mµ kh«ng c¾t gi¶m mét lo¹i hµng ho¸ kh¸c. Mét nÒn kinh tÕ cã hiÖu qu¶, mét doanh nghiÖp lµm ¨n cã hiÖu qu¶ th× c¸c ®iÓm lùa chän ®Òu n»m trªn mét ®­êng giíi h¹n kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña nã”, hoÆc “Khi s¶n xuÊt cã hiÖu qu¶, chóng ta nãi r»ng nÒn kinh tÕ ®ang s¶n xuÊt trªn giíi h¹n kh¶ n¨ng s¶n xuÊt” [1]. - Quan ®iÓm kh¸c l¹i kh¼ng ®Þnh “HiÖu qu¶ kinh tÕ ®­îc hiÓu lµ mèi quan hÖ t­¬ng quan so s¸nh gi÷a kÕt qu¶ s¶n xuÊt ®¹t ®­îc vµ chi phÝ bá ra ®Ó ®¹t ®­îc kÕt qu¶ ®ã” [4]. KÕt qu¶ s¶n xuÊt ë ®©y ®­îc hiÓu lµ gi¸ trÞ s¶n xuÊt ®Çu ra, cßn l­îng chi phÝ bá ra lµ gi¸ trÞ cña c¸c nguån lùc ®Çu vµo. Trong thùc tÕ cã rÊt nhiÒu quan ®iÓm vÒ hiÖu qu¶. Tuy nhiªn, viÖc x¸c ®Þnh b¶n chÊt vµ kh¸i niÖm hiÖu qu¶ cÇn xuÊt ph¸t tõ nh÷ng luËn ®iÓm triÕt häc cña M¸c vµ nh÷ng luËn ®iÓm lý thuyÕt hÖ thèng: - B¶n chÊt cña hiÖu qu¶ lµ sù thùc hiÖn yªu cÇu tiÕt kiÖm thêi gian, biÓu hiÖn tr×nh ®é sö dông nguån lùc cña x· héi. C¸c M¸c cho r»ng quy luËt tiÕt kiÖm thêi gian lµ quy luËt cã tÇm quan träng ®Æc biÖt tån t¹i trong nhiÒu ph­¬ng thøc s¶n xuÊt. Mäi ho¹t ®éng cña con ng­êi ®Òu tu©n theo quy luËt ®ã, nã quyÕt ®Þnh ®éng lùc ph¸t triÓn cña lùc l­îng s¶n xuÊt, t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn v¨n minh x· héi vµ n©ng cao ®êi sèng cña con ng­êi qua mäi thêi ®¹i. - Theo quan ®iÓm cña lý thuyÕt hÖ thèng, nÒn s¶n xuÊt x· héi lµ mét hÖ thèng c¸c yÕu tè s¶n xuÊt vµ c¸c quan hÖ vËt chÊt h×nh thµnh gi÷a con ng­êi víi con ng­êi trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. HÖ thèng s¶n xuÊt x· héi bao gåm trong ®ã c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, c¸c ph­¬ng tiÖn b¶o tån vµ tiÕp tôc ®êi sèng x· héi, ®¸p øng c¸c nhu cÇu x· héi, nhu cÇu cña con ng­êi lµ nh÷ng yÕu tè kh¸ch quan ph¶n ¸nh mèi quan hÖ nhÊt ®Þnh cña con ng­êi ®èi víi m«i tr­êng bªn ngoµi. §ã lµ qu¸ tr×nh trao ®æi vËt chÊt, n¨ng l­îng gi÷a s¶n xuÊt x· héi vµ m«i tr­êng. - HiÖu qu¶ kinh tÕ lµ môc tiªu nh­ng kh«ng ph¶i lµ môc tiªu cuèi cïng mµ lµ môc tiªu xuyªn suèt mäi ho¹t ®éng kinh tÕ. Trong kÕ ho¹ch vµ qu¶n lý kinh tÕ nãi chung, hiÖu qu¶ lµ quan hÖ so s¸nh tèi ­u gi÷a ®Çu vµo vµ ®Çu ra, lµ lîi Ých lín h¬n thu ®­îc víi mét chi phÝ nhÊt ®Þnh, hoÆc mét kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh víi chi phÝ nhá h¬n. Nh­ vËy, tõ nh÷ng quan ®iÓm trªn ta thÊy r»ng: hiÖu qu¶ kinh tÕ lµ mét ph¹m trï kinh tÕ - x· héi ph¶n ¸nh mÆt chÊt l­îng cña ho¹t ®éng kinh tÕ vµ ®Æc tr­ng cña mäi h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi. Quan ®iÓm vÒ hiÖu qu¶ kinh tÕ ë c¸c h×nh th¸i kinh tÕ - x· héi kh¸c nhau sÏ kh«ng gièng nhau, tïy thuéc vµo ®iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi vµ yªu cÇu môc ®Ých cña ®¬n vÞ s¶n xuÊt tõ ®ã ®¸nh gi¸ theo nh÷ng gi¸c ®é kh¸c nhau cho phï hîp. Tuy vËy, mäi quan niÖm vÒ hiÖu qu¶ kinh tÕ ®Òu to¸t lªn nÐt chung nhÊt ®ã lµ vÊn ®Ò tiÕt kiÖm c¸c nguån lùc ®Ó s¶n xuÊt ra khèi l­îng s¶n phÈm tèi ®a. 2.2.2 Ph©n lo¹i hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp Ph©n lo¹i hiÖu qu¶ cÇn xuÊt ph¸t tõ luËn ®iÓm triÕt häc M¸c - Lªnin vµ nh÷ng luËn ®iÓm lý thuyÕt hÖ thèng: - HiÖu qu¶ kinh tÕ lµ kh©u trung t©m cña tÊt c¶ c¸c lo¹i hiÖu qu¶, nã cã vai trß quyÕt ®Þnh ®èi víi c¸c lo¹i hiÖu qu¶ kh¸c. HiÖu qu¶ kinh tÕ lµ lo¹i hiÖu qu¶ cã kh¶ n¨ng l­îng ho¸, ®­îc tÝnh to¸n t­¬ng ®èi chÝnh x¸c vµ biÓu hiÖn b»ng hÖ thèng c¸c chØ tiªu. - HiÖu qu¶ x· héi cã liªn quan mËt thiÕt víi hiÖu qu¶ kinh tÕ vµ thÓ hiÖn môc tiªu ho¹t ®éng kinh tÕ cña con ng­êi. ViÖc l­îng ho¸ c¸c chØ tiªu biÓu hiÖn hiÖu qu¶ x· héi cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, mµ chñ yÕu ph¶n ¸nh b»ng c¸c chØ tiªu mang tÝnh ®Þnh tÝnh: t¹o c«ng ¨n viÖc lµm cho ng­êi lao ®éng, æn ®Þnh chç ë, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, ®Þnh canh ®Þnh c­, lµnh m¹nh x· héi… - HiÖu qu¶ m«i tr­êng, ®©y lµ lo¹i hiÖu qu¶ ®­îc c¸c nhµ m«i tr­êng rÊt quan t©m trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay. Mét ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®­îc coi lµ cã hiÖu qu¶ th× ho¹t ®éng ®ã kh«ng cã nh÷ng ¶nh h­ëng tiªu cùc ®Õn m«i tr­êng ®Êt, n­íc, kh«ng khÝ vµ ®a d¹ng sinh häc. 2.2.3 C¸c yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp ViÖc x¸c ®Þnh c¸c nh©n tè ¶nh h­ëng ®Õn hiÖu qu¶ sö dông ®Êt lµ hÕt søc cÇn thiÕt, nã gióp cho viÖc ®­a ra nh÷ng ®¸nh gi¸ phï hîp víi tõng lo¹i vïng ®Êt ®Ó trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt nh÷ng gi¶i ph¸p nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt. C¸c nh©n tè ¶nh h­ëng cã thÓ chia thµnh 3 nhãm: - §iÒu kiÖn tù nhiªn: bao gåm ®iÒu kiÖn khÝ hËu, thêi tiÕt, vÞ trÝ ®Þa lý, ®Þa h×nh, thæ nh­ìng, m«i tr­êng sinh th¸i, nguån n­íc…Chóng cã ¶nh h­ëng mét c¸ch râ nÐt, thËm chÝ quyÕt ®Þnh ®Õn kÕt qu¶ vµ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt [9]. + §Æc ®iÓm lý, ho¸ tÝnh cña ®Êt: trong s¶n xuÊt n«ng l©m nghÞªp, thµnh phÇn c¬ giíi, kÕt cÊu ®Êt, hµm l­îng c¸c chÊt h÷u c¬ vµ v« c¬ trong ®Êt, … quyÕt ®Þnh ®Õn chÊt l­îng ®Êt vµ sö dông ®Êt. Quü ®Êt ®ai nhiÒu hay Ýt, tèt hay xÊu, cã ¶nh h­ëng trùc tiÕp ®Õn hiÖu qu¶ sö dông ®Êt. + Nguån n­íc vµ chÕ ®é n­íc lµ yÕu tè rÊt cÇn thiÕt, nã võa lµ ®iÒu kiÖn quan träng ®Ó c©y trång vËn chuyÓn chÊt dinh d­ìng võa lµ vËt chÊt gióp cho sinh vËt sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn. + §Þa h×nh, ®é dèc vµ thæ nh­ìng: ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh, ®é dèc vµ thæ nh­ìng lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh lín ®Õn hiÖu qu¶ s¶n xuÊt, ®é ph× ®Êt cã ¶nh h­ëng ®Õn sinh tr­ëng ph¸t triÓn vµ n¨ng suÊt c©y trång vËt nu«i. + VÞ trÝ ®Þa lý cña tõng vïng víi sù kh¸c biÖt vÒ ®iÒu kiÖn ¸nh s¸ng, nhiÖt ®é, nguån n­íc, gÇn ®­êng giao th«ng, khu c«ng nghiÖp,… sÏ quyÕt ®Þnh ®Õn kh¶ n¨ng vµ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt. V× vËy, trong thùc tiÔn sö dông ®Êt n«ng l©m nghiÖp cÇn tu©n thñ quy luËt tù nhiªn, tËn dông c¸c lîi thÕ s½n cã nh»m ®¹t ®­îc hiÖu qu¶ cao nhÊt vÒ kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr­êng. - §iÒu kiÖn kinh tÕ, x· héi: bao gåm rÊt nhiÒu nh©n tè (chÕ ®é x· héi, d©n sè, c¬ së h¹ tÇng, m«i tr­êng chÝnh s¸ch,…) c¸c yÕu tè nµy cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh, chñ ®¹o ®èi víi kÕt qu¶ vµ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt [4]. + C¬ së h¹ tÇng phôc vô s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp: trong c¸c yÕu tè c¬ së h¹ tÇng phôc vô s¶n xuÊt, yÕu tè giao th«ng vËn t¶i lµ quan träng nhÊt, nã gãp phÇn vµo viÖc trao ®æi tiªu thô s¶n phÈm còng nh­ dÞch vô nh÷ng yÕu tè ®Çu vµo cho s¶n xuÊt. C¸c yÕu tè kh¸c nh­ thñy lîi, ®iÖn, th«ng tin liªn l¹c, dÞch vô, n«ng nghiÖp ®Òu cã sù ¶nh h­ëng kh«ng nhá ®Õn hiÖu qu¶ sö dông. Trong ®ã, thuû lîi vµ ®iÖn lµ yÕu tè kh«ng thÓ thiÕu trong ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt hiÖn nay. C¸c yÕu tè cßn l¹i còng cã hç trî trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®Õn viÖc n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt. + ThÞ tr­êng tiªu thô s¶n phÈm n«ng l©m s¶n lµ cÇu nèi gi÷a ng­êi s¶n xuÊt vµ tiªu dïng, ë ®ã ng­êi s¶n xuÊt thùc hiÖn viÖc trao ®æi hµng ho¸, ®iÒu nµy gióp cho hä thùc hiÖn ®­îc tèt qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt tiÕp theo. + Tr×nh ®é kiÕn thøc, kh¶ n¨ng vµ tËp qu¸n s¶n xuÊt cña chñ sö dông ®Êt thÓ hiÖn kh¶ n¨ng tiÕp thu khoa häc kü thuËt, tr×nh ®é s¶n xuÊt, kh¶ n¨ng vÒ vèn lao ®éng, c¬ së vËt chÊt kü thuËt phôc vô s¶n xuÊt, kinh nghiÖm truyÒn thèng trong s¶n xuÊt vµ c¸ch xö lý th«ng tin ®Ó ra quyÕt ®Þnh trong s¶n xuÊt. + HÖ thèng chÝnh s¸ch: chÝnh s¸ch ®Êt ®ai, chÝnh s¸ch ®iÒu chØnh c¬ cÊu kinh tÕ n«ng nghiÖp n«ng th«n, chÝnh s¸ch ®Çu t­ x©y dùng c¬ së h¹ tÇng phôc vô s¶n xuÊt, chÝnh s¸ch khuyÕn n«ng, chÝnh s¸ch hç trî gi¸, chÝnh s¸ch ®Þnh canh ®Þnh c­, chÝnh s¸ch d©n sè, lao ®éng viÖc lµm, ®µo t¹o kiÕn thøc, chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ®Çu t­, chÝnh s¸ch xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo…c¸c chÝnh s¸ch nµy ®· cã nh÷ng t¸c ®éng rÊt lín ®Õn vÊn ®Ò sö dông ®Êt, ph¸t triÓn vµ h×nh thµnh c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt míi ®Æc biÖt lµ ®èi víi ®èi t­îng lµ ®ång bµo d©n téc t¹i chç. - YÕu tè tæ chøc, kü thuËt: ®©y lµ yÕu tè chñ yÕu hÕt søc quan träng trong quy ho¹ch sö dông ®Êt, mét bé phËn kh«ng thÓ thiÕu ®­îc cña quy ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. Quy ho¹ch sö dông ®Êt ph¶i dùa vµo ®iÒu kiÖn tù nhiªn, ®iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi cña tõng vïng mµ x¸c ®Þnh c¬ cÊu s¶n xuÊt, bè trÝ c¬ cÊu c©y trång, vËt nu«i cho phï hîp. §©y chÝnh lµ c¬ së cho viÖc ph¸t triÓn hÖ thèng c©y trång, gia sóc víi c¬ cÊu hîp lý vµ ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ cao. 2.3 Nh÷ng nghiªn cøu vÒ n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt trªn thÕ giíi vµ ViÖt Nam 2.3.1 Nh÷ng nghiªn cøu trªn thÕ giíi Cho tíi nay, trªn thÕ giíi ®· cã nhiÒu nhµ khoa häc nghiªn cøu, ®Ò ra nhiÒu ph­¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ ®Ó t×m ra gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp theo h­íng ph¸t triÓn hµng ho¸. Nh­ng tuú thuéc vµo ®iÒu kiÖn, tr×nh ®é vµ ph­¬ng thøc sö dông ®Êt ë mçi n­íc mµ cã sù ®¸nh gi¸ kh¸c nhau. Hµng n¨m c¸c viÖn nghiªn cøu n«ng nghiÖp ë c¸c n­íc trªn thÕ giíi ®Òu nghiªn cøu vµ ®­a ra ®­îc mét sè gièng c©y trång míi, gióp cho viÖc t¹o ra ®­îc mét sè lo¹i h×nh sö dông ®Êt míi ngµy cµng cã hiÖu qu¶ h¬n. ViÖn lóa quèc tÕ IRRI ®· cã nhiÒu thµnh tùu vÒ lÜnh vùc gièng lóa vµ hÖ thèng c©y trång trªn ®Êt canh t¸c. T¹p chÝ " Farming Japan" cña NhËt B¶n ra hµng th¸ng ®· giíi thiÖu nhiÒu c«ng tr×nh ë c¸c n­íc trªn thÕ giíi vÒ c¸c h×nh thøc sö dông ®Êt, ®iÓn h×nh lµ cña NhËt. Nhµ Khoa häc NhËt B¶n Otak Tanakad ®· nªu lªn nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vÒ sù h×nh thµnh cña sinh th¸i ®ång ruéng vµ tõ ®ã cho r»ng yÕu tè quyÕt ®Þnh cña hÖ thèng n«ng nghiÖp lµ sù thay ®æi vÒ kü thuËt, kinh tÕ- x· héi. C¸c nhµ khoa häc NhËt B¶n ®· hÖ thèng ho¸ tiªu chuÈn hiÖu qu¶ sö dông ®Êt th«ng qua hÖ thèng c©y trång trªn ®Êt canh t¸c lµ sù phèi hîp gi÷a c¸c c©y trång vµ gia sóc, c¸c ph­¬ng ph¸p trång trät vµ ch¨n nu«i, c­êng ®é lao ®éng, vèn ®Çu t­, tæ chøc s¶n xuÊt, s¶n phÈm lµm ra, tÝnh chÊt hµng ho¸ cña s¶n phÈm [40]. Theo kinh nghiÖm cña Trung Quèc th× viÖc khai th¸c vµ sö dông ®Êt lµ yÕu tè quyÕt ®Þnh ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi n«ng th«n toµn diÖn. ChÝnh phñ Trung Quèc ®· ®­a ra c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý sö dông ®Êt ®ai æn ®Þnh chÕ ®é së h÷u, giao ®Êt cho n«ng d©n sö dông, ._.thiÕt lËp hÖ thèng tr¸ch nhiÖm vµ tÝnh chñ ®éng s¸ng t¹o cña n«ng d©n trong s¶n xuÊt ®· thóc ®Èy kinh tÕ x· héi n«ng th«n ph¸t triÓn toµn diÖn vÒ mäi mÆt vµ n©ng cao ®­îc hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp [39]. ë Th¸i Lan, Uû ban chÝnh s¸ch Quèc gia ®· cã nhiÒu nhiÒu quy chÕ míi ngoµi hîp ®ång cho t­ nh©n thuª ®Êt dµi h¹n, cÊm trång nh÷ng c©y kh«ng thÝch hîp víi ®Êt nh»m qu¶n lý vµ b¶o vÖ ®Êt tèt h¬n [55]. Mét trong nh÷ng chÝnh s¸ch tËp trung vµo hç trî ph¸t triÓn n«ng nghiÖp quan träng nhÊt lµ chÝnh s¸ch ®Çu t­ vµo s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, ë Mü tæng sè tiÒn trî cÊp lµ 66,2 tØ USD (chiÕm 28,3% trong tæng thu nhËp n«ng nghiÖp) , Canada t­¬ng øng lµ 5,7 tØ USD (chiÕm 39,1%), Otraylia 1,7 tØ USD (chiÕm 14,5%), NhËt B¶n lµ 42,3 tØ USD (chiÕm 68,9%), ¸o, Céng ®ång Ch©u ¢u 67,2 tØ USD (chiÕm 40,1%), ¸o lµ 1,6 tØ USD (chiÕm 35,3%) [39]. C¸c nhµ khoa häc trªn thÕ giíi ®Òu cho r»ng: ®èi víi c¸c vïng nhiÖt ®íi cã thÓ thùc hiÖn c¸c c«ng thøc lu©n canh c©y trång hµng n¨m, cã thÓ chuyÓn tõ chÕ ®é canh t¸c cò sanh chÕ ®é canh t¸c míi tiÕn bé h¬n mang l¹i hiÖu qu¶ cao h¬n. Nghiªn cøu bè trã lu©n canh c¸c c©y trång hîp lý h¬n b»ng c¸ch ®­a c¸c gièng c©y trång míi vµo hÖ thèng canh t¸c nh»m t¨ng s¶n l­îng l­¬ng thùc, thùc phÈm/1®¬n vÞ diÖn tÝch ®Êt canh t¸c trong mét n¨m. ë Ch©u ¸ cã nhiÒu n­íc còng t×m ra gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt canh t¸c lu©n phiªn c©y lóa víi c©y trång c¹n ®· thu ®­îc hiÖu qu¶ cao h¬n. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¬ cÊu kinh tÕ n«ng nghiÖp cña c¸c n­íc ®· g¾n ph­¬ng thøc sö dông ®Êt truyÒn thèng víi ph­¬ng thøc hiÖn ®¹i vµ chuyÓn dÞch theo h­íng c«ng nghiÖp ho¸ n«ng nghiÖp. C¸c n­íc Ch©u ¸ trong qu¸ tr×nh sö dông ®Êt canh t¸c ®· rÊt chó träng ®Èy m¹nh c«ng t¸c thuû lîi, øng dông c¸c tiÕn bé kü thuËt vÒ gièng, ph©n bãn, c¸c c«ng thøc lu©n canh tiÕn bé ®Ó ngµy cµng n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. Nh­ng ®Ó ®¹t ®­îc hiÖu qu¶ th× mét phÇn ph¶i nhê vµo c«ng nghiÖp chÕ biÕn, g¾n sù ph¸t triÓn c«ng nghiÖp víi b¶o vÖ m«i sinh- m«i tr­êng. XuÊt ph¸t tõ nh÷ng vÊn ®Ò nµy, nhiÒu n­íc trong khu vùc ®· cã sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu n«ng nghiÖp theo h­íng kÕt hîp hiÖu qu¶ kinh tÕ, hiÖu qu¶ x· héi víi viÖc b¶o vÖ m«i tr­êng tù nhiªn, m«i tr­êng sinh th¸i, tiÕn tíi x©y dùng nÒn n«ng nghiÖp sinh th¸i bÒn v÷ng. 2.3.2 Nh÷ng nghiªn cøu trong n­íc Trong nh÷ng n¨m qua, ë ViÖt Nam nhiÒu t¸c gi¶ ®· cã nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ sö dông ®Êt, v× ®©y lµ mét vÊn ®Ò cã ý nghÜa v« cïng quan träng trong ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. C¸c nhµ khoa häc ®· chó träng ®Õn c«ng t¸c lai t¹o vµ chän läc gièng c©y tr«ng míi n¨ng xuÊt cao, chÊt l­îng tèt h¬n ®Ó ®­a vµo s¶n xuÊt. Lµm phong phó h¬n hÖ thèng c©y trång, gãp phÇn ®¸ng kÓ vµo viÖc t¨ng n¨ng suÊt c©y trång, n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®¸nh gi¸ tµi nguyªn ®Êt ®ai ViÖt Nam cña NguyÔn Khang vµ Ph¹m D­¬ng ¦ng (1995) [28]; ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt theo quan ®iÓm sinh th¸i vµ ph¸t triÓn lËu bÒn [50]; ph©n vïng sinh th¸i n«ng nghiÖp vïng ®ång b»ng S«ng Hång [29]; Lª Hång S¬n (1995) [36] víi nghiªn cøu "øng dông kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ ®Êt vµo ®a d¹ng ho¸ c©y trång ®ång b»ng S«ng Hång" hay hiÖu qu¶ kinh tÕ sö dông ®Êt canh t¸c trªn ®Êt phï sa S«ng Hång huyÖn Mü V¨n, tØnh H¶i D­¬ng cña t¸c gi¶ Vò ThÞ B×nh (1993) [3]; §¸nh gi¸ kinh tÕ ®Êt lóa vïng ®ång b¨ng S«ng Hång, QuyÒn §×nh Hµ, (1993) [19]. ë n­íc ta, khi tr×nh ®é s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cßn thÊp, phÇn lín diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp ®Òu tËp trung vµo s¶n xuÊt l­¬ng thùc, thùc phÈm. Song song víi viÖc n©ng cao møc sèng, ®ßi hái ph¸t triÓn c¸c c©y thøc ¨n cao cÊp h¬n nh­ c©y hä ®¹m (®Ëu, ®ç...), c©y cã dÇu (l¹c, võng...), rau cñ vµ c¸c lo¹i c©y ¨n qu¶ cã gi¸ trÞ ph¸t triÓn s¶n xuÊt hµng ho¸ cã hiÖu qu¶ kinh tÕ cao ®¸p øng nhu cÇu tiªu dïng cña x· héi, cã t¸c dông b¶o vÖ, c¶i t¹o m«i tr­êng ®Êt. Bªn c¹nh viÖc nghiªn cøu ®­a ra c¸c gièng c©y trång míi vµo s¶n xuÊt th× c¸c nhµ khoa häc cßn t×m c¸c biÖn ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp dùa vµo viÖc nghiªn cøu ®­a ra c¸c c«ng thøc lu©n canh míi b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña tõng gièng c©y trång, tõng c«ng thøc lu©n canh. Tõ ®ã c¸c c«ng thøc lu©n canh míi tiÕn bé h¬n ®­îc c¶i tiÕn ®Ó khai th¸c ngµy mét tèt h¬n tiÒm n¨ng ®Êt ®ai. Tõ ®Çu thËp kû 90, ch­¬ng tr×nh quy ho¹ch tæng thÓ ®ang ®­îc tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò xuÊt dù ¸n ph¸t triÓn ®a d¹ng ho¸ n«ng nghiÖp, néi dung quan träng nhÊt lµ ph¸t triÓn hÖ thèng c©y trång ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. Nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu m« pháng chiÕn l­îc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vïng ®ång b»ng S«ng Hång cña GS.VS. §µo ThÕ TuÊn (1992) còng ®Ò cËp viÖc ph¸t triÓn hÖ thèng c©y trång, n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam. C«ng tr×nh nghiªn cøu ph©n vïng sinh th¸i, hÖ thèng gièng lóa, hÖ thèng c©y trång vïng ®ång b»ng S«ng Hång do GS.VS. §µo ThÕ TuÊn (1998) [45] chñ tr× vµ hÖ thèng c©y trång vïng ®ång b»ng s«ng Cöu Long do GS.VS. NguyÔn V¨n LuËt chñ tr× còng ®­a ra mét kÕt luËn vÒ ph©n vïng sinh th¸i vµ h­íng ¸p dông nh÷ng gièng c©y trång trªn c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau nh»m khai th¸c sö dông ®©t mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao h¬n. C¸c ®Ò tµi nghiªn cøu do Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n chñ tr× ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu hÖ thèng c©y trång trªn c¸c vïng sinh th¸i kh¸c nhau nh­ vïng miÒn nui, vïng trung du vµ vïng ®ång b»ng nh»m ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ c©y trång trªn tõng vïng ®Êt ®ã. Tõ ®ã ®Þnh h­íng cho viÖc khai th¸c tiÒm n¨ng ®Êt ®ai cña tõng vïng sao cho phï hîp víi quy ho¹ch chung cña nÒn n«ng nghiÖp c¶ n­íc, ph¸t huy tèi ®a lîi thÕ so s¸nh cña tõng vïng. VÊn ®Ò lu©n canh t¨ng vô, trång gèi, trång xen nh»m sö dông nguån lîi ®Êt ®ai, khÝ hËu ®Ó bè trÝ hÖ thèng c©y trång thÝch hîp còng ®­îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu ®Ò cËp nh­ Bïi Huy §¸p [45], Ng« ThÕ D©n [12]. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ch­¬ng tr×nh quy ho¹ch tæng thÓ vïng §ång b»ng S«ng Hång (1994) [15]; quy ho¹ch sö dông ®Êt vïng §ång b»ng S«ng Hång (Phïng V¨n Phóc,1996) [33]; ph©n bãn cho lóa ng¾n ngµy trªn ®Êt phï xa S«ng Hång (NguyÔn Nh­ Hµ, 2000) [20]; ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ mét sè m« h×nh ®a d¹ng ho¸ c©y trång vïng §ång b»ng s«ng Hång cña Vò N¨ng Dòng (1997) [14] cho thÊy ®· xuÊt hiÖn nhiÒu m« h×nh lu©n canh 3- 4 vô trong mét n¨m ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ cao, ®Æc biÖt ë c¸c vïng sinh th¸i ven ®«, vïng cã ®iÒu kiÖn t­íi tiªu chñ ®éng ®· cã nh÷ng ®iÓn h×nh vÒ sö dông ®Êt ®ai ®¹t hiÖu qu¶ kinh tÕ cao. NhiÒu lo¹i c©y tr«ng cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao ®· ®­îc bè trÝ trong c¸c ph­¬ng thøc lu©n canh nh­ c©y ¨n qu¶, hoa, c©y thùc phÈm cao cÊp. T¹i Thanh Ho¸, nh÷ng nghiªn cøu vÒ ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt vµ n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp trªn quan ®iÓm sö dông ®Êt bÒn v÷ng hay theo h­íng s¶n xuÊt hµng ho¸ cßn ch­a nhiÒu. N¨m 2000 t¸c gi¶ TrÞnh V¨n ChiÕn [9] ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu x©y dùng m« h×nh canh t¸c thÝch hîp trªn c¬ së ®¸nh gi¸ tµi nguyªn ®Êt ®ai ë huyÖn Yªn §Þnh, kÕt qu¶ ®· x©y dùng ®­îc nh÷ng m« h×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång ®¹t hiÖu qu¶ cao. N¨m 2002 t¸c gi¶ Lª Xu©n Cao [7] ®· cã ®Ò tµi nghiªn cøu vÒ ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt n«ng nghiÖp vµ ®Ò xuÊt mét sè biÖn ph¸p sö dông ®Êt thÝch hîp ë N«ng tr­êng quèc doanh Sao Vµng lµm cho diÖn tÝch ®Êt n©ng nghiÖp ngµy cµng ®­îc më réng, n¨ng suÊt c¸c c©y trång ®Òu ®­îc t¨ng lªn, c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt ®­îc ¸p dông t¹i n«ng tr­êng hiÖn nay phï hîp h¬n víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ - x· héi. M«i tr­êng sinh th¸i ngµy cµng ®­îc c¶i thiÖn tèt h¬n. T¸c gi¶ còng ®· t×m ®­îc c©y trång träng ®iÓm cña n«ng tr­êng chÝnh lµ c©y mÝa vµ c¸c lo¹i c©y ¨n qu¶. Tuy nhiªn, c¸c ®¸nh gi¸ vÒ ph¸t triÓn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng ë c¸c ®Þa ph­¬ng cßn ch­a nhiÒu. V× vËy, nghiªn cøu ph¸t triÓn n«ng nghiÖp cña huyÖn Yªn §Þnh trong nh÷ng n¨m tíi theo h­íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ rÊt cÇn thiÕt, cã ý nghÜa trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña huyÖn vµ cã thÓ thùc hiÖn ®­îc. §©y chÝnh lµ lý do thóc ®Èy chóng t«i ®i s©u vµo nghiªn cøu ®Ò tµi "§¸nh gi¸ hiÖu qu¶ vµ ®Ò xuÊt sö dông ®Êt n«ng nghiÖp theo h­íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng huyÖn Yªn §Þnh, tØnh Thanh Ho¸" gãp phÇn vµo viÖc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp bÒn v÷ng cña huyÖn nãi riªng vµ tØnh Thanh Ho¸ nãi chung. 3. §èi t­îng, néi dung vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu 3.1 §èi t­îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu 3.1.1 §èi t­îng nghiªn cøu - C¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp (®Êt chuyªn lóa, lóa – mµu, chuyªn mµu, c©y c«ng nghiÖp l©u n¨m, c©y c«ng nghiÖp l©u n¨m xen c©y ¨n qu¶ vµ c©y ¨n qu¶) trªn ®Þa bµn huyÖn Yªn §Þnh, tØnh Thanh Hãa. - C¸c yÕu tè t¸c ®éng ®Õn hiÖu qu¶ cña c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. 3.1.2 Ph¹m vi nghiªn cøu §Ò tµi thùc hiÖn ®¸nh gi¸ hiÖu qu¶ cña c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trªn ®Þa bµn huyÖn Yªn §Þnh, tØnh Thanh Hãa, trong ®ã chän 6 x·: ®¹i diÖn cho ba tiÓu vïng, tiÓu vïng 1: TiÓu vïng b¸n s¬n ®Þa, tiÓu vïng 2: TiÓu vïng S«ng M·, tiÓu vïng S«ng CÇu Chµy 3.2 Néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi 3.2.1 §¸nh gi¸ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ thùc tr¹ng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi liªn quan ®Õn sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp - §iÒu kiÖn tù nhiªn: VÞ trÝ ®Þa lý, ®Þa h×nh, khÝ hËu, tµi nguyªn thiªn nhiªn (tµi nguyªn ®Êt, n­íc vµ rõng); - Thùc tr¹ng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi: chuyÓn c¬ cÊu kinh tÕ, tèc ®é t¨ng tr­ëng, gi¸ trÞ s¶n xuÊt cña c¸c ngµnh, d©n sè, lao ®éng, viÖc lµm vµ c¬ së h¹ tÇng. 3.2.2 §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt, t×nh h×nh biÕn ®éng ®Êt n«ng nghiÖp vµ thùc tr¹ng c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp - §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng sö dông ®Êt: diÖn tÝch, c¬ cÊu c¸c lo¹i ®Êt; - T×nh h×nh biÕn ®éng ®Êt n«ng nghiÖp: diÖn tÝch t¨ng, gi¶m n¨m 2008 so víi n¨m 2005, nguyªn nh©n biÕn ®éng; - Thùc tr¹ng c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp: §Æc ®iÓm chÝnh cña hai tiÓu vïng, thùc tr¹ng c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp huyÖn Yªn §Þnh: diÖn tÝch, c¬ cÊu c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hai tiÓu vïng. 3.2.3 §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp HiÖu qu¶ sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp: hiÖu qu¶ kinh tÕ, x· héi vµ m«i tr­êng trªn ®Þa bµn huyÖn. 3.2.4 §Þnh h­íng vµ mét sè gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo h­íng s¶n ph¸t triÓn bÒn v÷ng - §Þnh h­íng sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo h­íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng - Mét sè gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo h­íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng. 3.3 Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu 3.4.1 Phư¬ng ph¸p ®iÒu tra thu thËp sè liÖu thø cÊp: - Thu thËp d÷ liÖu, sè liÖu th«ng tin cã s½n tõ c¸c c¬ quan, phßng ban chøc n¨ng tõ trung ­¬ng ®Õn huyÖn, Së Tµi nguyªn & M«i tr­êng tØnh Thanh Ho¸, Phßng Tµi nguyªn & M«i tr­êng, phßng Thèng kª, phßng N«ng nghiÖp & ph¸t triÓn n«ng th«n huyÖn , UBND c¸c x· ®· lùa chän ®Ó nghiªn cøu ®¹i diÖn cho các tiÓu vïng cña huyÖn. - KÕ thõa cã chän läc nh÷ng tµi liÖu ®iÒu tra c¬ b¶n vµ tài liệu nghiên cứu của các nhà khoa học có liên qua đến công tác quản lý đất đai, mô hình sử dụng đất nông, lâm nghiệp ®· cã, nh­: Tµi liÖu vÒ thæ nh­ìng... 3.4.2. Phư¬ng ph¸p ®iÒu tra thu thËp sè liÖu s¬ cÊp Ph­¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n b»ng phiÕu ®iÒu tra n«ng hé 3.4.3. Phư¬ng ph¸p tæng hîp th«ng kª vµ xö lý sè liÖu Xử lý số liệu chủ yếu bằng phần mềm Excel 3.4.4. Phư¬ng ph¸p đ¸nh gi¸ hiÖu qu¶ lo¹i h×nh sö dông ®Êt - §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ kinh tÕ : §Ó tÝnh hiÖu qu¶ kinh tÕ sö dông ®Êt trªn 1 ha ®Êt cña c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt [LUT], sö dông hÖ thèng c¸c chØ tiªu: - Gi¸ trÞ s¶n xuÊt (GTSX) lµ toµn bé gi¸ trÞ s¶n phÈm vËt chÊt, dÞch vô ®­îc t¹o ra trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. - Chi phÝ trung gian (CPTG) lµ toµn bé chi phÝ vËt chÊt ®­îc sö dông trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. - Gi¸ trÞ gia t¨ng hay gi¸ trÞ t¨ng thªm (GTGT) lµ hiÖu sè gi÷a GTSX vµ CPTG, lµ gi¸ trÞ s¶n phÈm x· héi ®­îc t¹o ra thªm trong thêi kú s¶n xuÊt ®ã. GTGT = GTSX - CPTG - HiÖu qu¶ kinh tÕ tÝnh trªn mét ®ång CPTG, bao gåm: GTSX/CPTG, ®©y lµ chØ tiªu t­¬ng ®èi cña hiÖu qu¶. Nã chØ ra hiÖu qu¶ sö dông c¸c chi phÝ biÕn ®æi vµ thu dÞch vô. - HiÖu qu¶ kinh tÕ trªn mét ngµy c«ng lao ®éng (L§), quy ®æi bao gåm: GTSX/L§; GTGT/L§; thùc chÊt lµ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ lao ®éng sèng cho tõng kiÓu sö dông ®Êt vµ tõng lo¹i c©y trång, nh»m so s¸nh chi phÝ c¬ héi cña tõng ng­êi lao ®éng. C¸c chØ tiªu ph©n tÝch ®­îc ®¸nh gi¸ ®Þnh l­îng (gi¸ trÞ tuyÖt ®èi) b»ng tiÒn theo thêi gian, gi¸ hiÖn hµnh vµ ®Þnh tÝnh (gi¸ t­¬ng ®èi) ®­îc tÝnh b»ng møc ®é cao, thÊp. C¸c chØ tiªu ®¹t møc cµng cao th× hiÖu qu¶ kinh tÕ cµng lín. - §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ x· héi th«ng qua c¸c chØ tiªu sau: + Møc ®é thu hót lao ®éng, gi¶i quyÕt c«ng ¨n viÖc lµm (c«ng/ha) + Gi¸ trÞ s¶n xuÊt trªn c«ng lao ®éng (GTSX/L§) vµ gi¸ trÞ gia t¨ng trªn c«ng lao ®éng (GTGT/L§) + §¶m b¶o an ninh l­¬ng thùc vµ an toµn thùc phÈm, gia t¨ng lîi Ých cho ng­êi n«ng d©n, gãp phÇn xãa ®ãi gi¶m nghÌo. - §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ m«i tr­êng: X¸c ®Þnh c¬ së c¸c yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn m«i tr­êng trong qu¸ tr×nh sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. 3.4.7. Ph­¬ng ph¸p x©y dùng b¶n ®å: - Xử lý và xây dựng bản đồ chủ yếu bằng phần mềm Microstation (Các lo¹i b¶n ®å: HiÖn tr¹ng sö dông ®Êt, ®Þnh h­íng sö dông ®Êt) 3.4.8. Ph­¬ng ph¸p ®iÒu tra n«ng hé 3.4.9. C¸c ph­¬ng ph¸p kh¸c - Ph­¬ng ph¸p dù b¸o: C¸c ®Ò xuÊt ®­îc dùa trªn kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ò tµi vµ nh÷ng dù b¸o vÒ nhu cÇu cña x· héi vµ sù tiÕn bé cña khoa häc kü thuËt n«ng nghiÖp. 4. KÕt qu¶ nghiªn cøu 4.1 §¸nh gi¸ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vµ thùc tr¹ng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi 4.1.1 §¸nh gi¸ ®iÒu kiÖn tù nhiªn 4.1.1.1 VÞ trÝ ®Þa lý Yªn §Þnh lµ huyÖn ®ång b»ng tØnh Thanh Ho¸, c¸ch thµnh phè Thanh Ho¸ 25km vÒ phÝa t©y b¾c theo quèc lé 45. Cã to¹ ®é ®Þa lý: Tõ 19056 ®Õn 20005 vÜ ®é b¾c. Tõ 1050 29 ®Õn 1050 46 kinh ®é ®«ng VÞ trÝ tiÕp gi¸p: - PhÝa b¾c gi¸p c¸c huyÖn: CÈm Thuû, VÜnh Léc. - PhÝa nam gi¸p c¸c huyÖn: Thä Xu©n, ThiÖu Ho¸. - PhÝa T©y gi¸p huyÖn Ngäc L¹c - PhÝa ®«ng gi¸p c¸c huyÖn : Ho»ng Ho¸, Hµ Trung, HËu Léc. Yªn §Þnh cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn 21647,94km2 , chiÕm 1.88% diÖn tÝch tù nhiªn toµn tØnh. Toµn huyÖn cã 29 ®¬n vÞ hµnh chÝnh trong ®ã cã 27 x· vµ 2 thÞ trÊn: thÞ trÊn Qu¸n Lµo vµ thÞ trÊn N«ng tr­êng thèng nhÊÞ VÞ trÝ ®Þa lý kinh tÕ: Yªn §Þnh n»m trªn trôc quèc lé 45 ( tõ TP Thanh Ho¸ qua Yªn §Þnh ®i Ninh B×nh ) cã hÖ thèng giao th«ng thuû, bé nèi víi c¸c khu ®« thÞ c«ng nghiÖp träng ®iÓm cña tØnh: Lam S¬n- Sao Vµng, BØm S¬n-Th¹ch Thµnh, ®« thÞ trung t©m thµnh phè Thanh Ho¸- SÇm S¬n víi c¸c vïng miÒn trong tØnh vµ c¶ n­íc lµ ®iÒu kiÖn t¸c ®éng thóc ®Èy kinh tÕ cña Yªn §Þnh ph¸t triÓn. 4.1.1.2 §Þa h×nh Lµ huyÖn ®ång b»ng nªn phÇn lín diÖn tÝch l·nh thæ cã ®Þa h×nh b»ng ph¼ng, ®é cao trung b×nh toµn huyÖn lµ 10m ( so víi mÆt n­íc biÓn) §Æc biÖt cã mét sè vïng tròng ( c¸c x· §Þnh Long, §Þnh Hoµ... ) thÊp h¬n ®é cao trung b×nh toµn huyÖn 3-5m. §Þa h×nh cã xu thÕ dèc dÇn tõ t©y b¾c xuèng ®«ng nam. Trªn ®Þa bµn huyÖn cã c¸c ®åi nói thÊp ph©n bè r¶i r¸c ë c¸c x· Yªn Giang, Yªn L©m, Yªn T©m...ngoµi ra cßn cã mét sè hå tù nhiªn lµ dÊu tÝch ®æi dßng cña S«ng M·, S«ng CÇu Chµy. PhÝa t©y vµ phÝa T©y B¾c lµ d¶i ®Êt b¸n s¬n ®Þa, lµ phÇn chuyÓn tiÕp gi÷a ®ång b»ng vµ trung du, miÒn nói trªn ®Þa hØnh ë ®©y kh«ng ®­îc b»ng ph¼ng. 4.1.1.3. KhÝ hËu KhÝ hËu Yªn §Þnh thuéc vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa cña miÒn B¾c Trung Bé ViÖt Nam. Mét n¨m cã hai mïa râ rÖt lµ mïa §«ng l¹nh cã s­¬ng gi¸, s­¬ng muèi vµ Ýt m­a, mïa HÌ nãng cã giã T©y kh« nãng vµ m­a nhiÒu. Mét sè tÝnh chÊt c¬ b¶n cña khÝ hËu ®­îc tr×nh bµy ë B¶ng 1. * NhiÖt ®é ChÕ ®é nhiÖt cña Yªn §Þnh cã ®Æc tr­ng c¬ b¶n lµ nÒn nhiÖt ®é cao, tæng l­îng nhiÖt c¶ n¨m lµ 8.300 – 8.4000C. Trong mét n¨m cã 5 th¸ng (th¸ng 5, 6, 7, 8, 9) nhiÖt ®é trung b×nh cao h¬n 250C, nhiÖt ®é nµy thÝch hîp víi c©y trång cã nguån gèc nhiÖt ®íi. Trong khi ®ã cã 3 th¸ng (th¸ng 12, 1, 2) nhiÖt ®é trung b×nh d­íi 200C phï hîp víi c©y trång chÞu l¹nh vµ lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó ph¸t triÓn vô §«ng. B¶ng 1. Tæng hîp c¸c yÕu tè khÝ hËu ë Yªn §Þnh n¨m 2008 Ch# ti#u NhiÖt ®é trung b×nh (0C) Sè giê n¾ng (giê) Tæng bøc x¹ thùc tÕ (Kcal/ cm2) L­îng m­a trung b×nh (mm) Sè ngµy m­a (ngµy) §é Èm t­¬ng ®èi (%) L­îng bèc h¬i, ®o b»ng èng Piche (mm) Tèc ®é giã trung b×nh (m/s) Th#ng 1 16,7 86,2 6,4 16,0 7,0 85 63,9 1,8 2 17,6 49,2 5,3 18,2 9,7 87 50,6 1,8 3 20,2 56,5 7,2 29,9 11,8 89 49,7 1,5 4 23,6 106,3 12,0 61,8 11,0 98 55,2 10,8 5 27,2 230,6 14,7 125,7 13,7 85 86,5 2,0 6 28,5 177,9 12,4 209,4 13,8 84 88,3 2,1 7 28,9 217,9 15,5 172,7 12,0 83 101,6 2,0 8 28,0 167,9 12,4 260,2 16,0 87 68,1 1,8 9 26,8 168,8 12,0 320,4 14,5 88 63,0 2,1 10 24,4 171,0 11,1 215,2 11,3 86 74,4 2,0 11 21,2 134,6 8,5 72,6 7,8 83 78,3 2,2 12 18,1 119,3 6,3 17,3 4,2 83 76,7 2,0 C¶ n¨m 23,4 1658,4 123,8 1519,4 132,8 86 856,3 1,9 (Sè liÖu: Tr¹m khÝ t­îng N«ng nghiÖp – Yªn §Þnh – Thanh Ho¸) * N¾ng vµ bøc x¹ Hµng n¨m ë Yªn §Þnh cã hai lÇn mÆt trêi ®i qua thiªn ®Ønh vµo tr­íc vµ sau “H¹ chÝ” c¸ch nhau kho¶ng 60 - 65 ngµy. Thêi gian chiÕu s¸ng cña mÆt trêi ë Yªn §Þnh kh¸ dµi tõ 12 ®Õn 13 giê 20phót/ngµy, trong thêi gian tõ Thu ph©n ®Õn Xu©n ph©n. Th¸ng cã ®é dµi ngµy lín nhÊt lµ th¸ng 6 t¹i Yªn §Þnh lªn ®Õn 13 giê 12 phót/ngµy. Th¸ng 12 hµng n¨m lµ thêi kú ngµy ng¾n nhÊt vµ ®ªm dµi nhÊt. Tuy vËy trong th¸ng nµy thêi gian chiÕu s¸ng còng trªn 10 giê mét ngµy. Tæng l­îng bøc x¹ hµng n¨m theo lý thuyÕt ®¹t tíi 225 – 230 Kcal/cm2/n¨m, nh­ng trªn thùc tÕ tæng l­îng bøc x¹ ®o ®­îc t¹i Yªn §Þnh chØ b»ng kho¶ng 50% tæng sè bøc x¹ lý t­ëng. Tæng sè giê n¾ng c¶ n¨m ë Yªn §Þnh lµ 1.658,4 giê, ®ñ ®iÒu kiÖn cho c©y quang hîp tèt. * Èm ®é - l­îng bèc h¬i vµ chØ sè Èm ­ít Tæng l­îng m­a trung b×nh ë Yªn §Þnh ®¹t 1519,4 mm/n¨m. Tuy nhiªn l­îng m­a kh«ng ®ång ®Òu ë c¸c mïa, c¸c th¸ng trong n¨m. Trong mïa m­a chiÕm 80 – 90% tæng l­îng m­a hµng n¨m. Mïa m­a ë Yªn §Þnh kÐo dµi 6 th¸ng (tõ th¸ng 5 ®Õn th¸ng 10). Th¸ng 8, th¸ng 9 lµ 2 th¸ng cã l­îng m­a lín nhÊt, ®¹t 260,2 vµ 320,4mm. L­îng m­a nhiÒu vµo c¸c th¸ng nãng lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn cña c©y trång vô Mïa. Nh­ng víi mét huyÖn nh­ huyÖn Yªn §Þnh ®iÒu kiÖn thñy lîi cßn h¹n chÕ, ch­a cã ®ñ c¸c tr¹m b¬m ®Ó tiªu óng cho 2.200ha ®Êt tròng vµ 1.900ha vµn tròng cã kh¶ n¨ng bÞ ngËp óng nÕu m­a qu¸ lín vµ dån dËp th× ®©y l¹i lµ ®iÒu kiÖn bÊt lîi cho s¶n xuÊt. §Ó kh¾c phôc t×nh tr¹ng nµy, bªn c¹nh viÖc t¨ng c­êng c«ng t¸c thñy lîi th× viÖc chuyÓn ®æi mïa vô, chuyÓn ®æi hÖ thèng c©y trång ë c¸c ch©n ®Êt cã kh¶ n¨ng ngËp óng lµ rÊt cÇn thiÕt. §é Èm kh«ng khÝ t­¬ng ®èi ë Yªn §Þnh th­êng dao ®éng trong ph¹m vi 85 – 87%. Trong thêi kú ®Çu mïa §«ng ®é Èm t­¬ng ®èi th­êng thÊp, cã thÓ gi¶m xuèng 50% khi giã mïa §«ng B¾c trµn vÒ. §é Èm thÊp nhÊt th­êng x¶y ra vµo th¸ng 12 hoÆc ®Çu th¸ng 1. Trong thêi kú nµy th­êng cã c¸c ®ît kh« hanh, trêi n¾ng, quang m©y hoÆc Ýt m©y, do chªnh lÖch biªn ®é nhiÖt ®é ngµy - ®ªm kh¸ lín nªn biªn ®é ®é Èm t­¬ng ®èi còng kh¸ lín. Tõ nöa sau mïa §«ng (gi÷a th¸ng 1 ®Õn th¸ng 3) do cã m­a phïn nªn kh¸ Èm ­ít. §é Èm c¸c th¸ng nµy ®¹t tíi 85% ®Õn 89%. §é Èm thÊp nhÊt ë giai ®o¹n nµy lµ vµo th¸ng 7 ®¹t 83%. §©y còng lµ thêi gian thÞnh hµnh cña giã T©y kh« nãng. Cã mét hiÖn t­îng vµo nh÷ng n¨m giã T©y kh« nãng thæi m¹nh th× mïa m­a ®Õn muén vµ mïa §«ng rÐt ®Ëm, kÐo dµi ®iÒu nµy ¶nh h­ëng rÊt lín ®Õn n¨ng suÊt lóa mïa chÝnh vô vµ s¶n xuÊt vô §«ng. Tuy nhiªn c­êng ®é vµ sè ngµy giã T©y kh« nãng kh«ng nhiÒu cho nªn ë Yªn §Þnh t×nh tr¹ng h¹n h¸n vµo th¸ng 7 kh«ng trÇm träng nh­ ë NghÖ An. ë Yªn §Þnh l­îng bèc h¬i kho¶ng 850mm/n¨m. Bèc h¬i m¹nh lµm hao hôt l­îng n­íc dù tr÷ trong ®Êt vµ c¸c nguån chøa n­íc. Tuy nhiªn do cã l­îng m­a lín nªn Yªn §Þnh vÉn lµ vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm. ChØ sè Èm ­ít (k) lµ tû sè gi÷a l­îng m­a vµ l­îng bèc h¬i, ë Yªn §Þnh gi¸ trÞ nµy vµo kho¶ng 2,7 – 2,8 nghÜa lµ l­îng m­a gÊp h¬n 2 lÇn l­îng bèc h¬i. Trong mét n¨m c¸c th¸ng 1, 2, 3, 11 vµ 12 cã k < 1, nghÜa lµ l­îng m­a kh«ng b»ng l­îng bèc h¬i. §©y còng lµ thêi gian kh« h¹n, c©y trång cÇn ®­îc t­íi nhiÒu h¬n. * M­a Trong mïa l¹nh, l­îng m­a cña c¸c th¸ng th­êng thÊp h¬n l­îng bèc h¬i, ®Æc biÖt lµ c¸c th¸ng 12, 1, 2, 3. L­îng m­a trong th¸ng nhá nhÊt lµ th¸ng 1 (chØ ®¹t 16mm). Do vËy bè trÝ c¸c c©y trång c¹n ë vô §«ng lµ phï hîp nh­ng ph¶i t¨ng c­êng c«ng t¸c thuû lîi vµ gi÷ Èm t¹i chç cho c©y trång. Trong c¸c n¨m gÇn ®©y t×nh tr¹ng h¹n h¸n th­ên x¶y ra nguyªn nh©n lµ do hiÖn t­îng kh«ng hoÆc Ýt m­a kÐo dµi, th¸ng h¹n cã thÓ x¶y ra víi c¶ 3 vô s¶n xuÊt lµ vô xu©n, vô mïa vµ vô ®«ng. H¹n vô mïa th­êng x¶y ra trong th¸ng 7 lµ th¸ng nãng nhÊt trong n¨m, tuy nhiªn còng cã khi x¶y ra vµo th¸ng 6, th¸ng 8 hoÆc th¸ng 9. H¹n vô mïa th­êng Ýt x¶y ra h¬n vô Xu©n nh­ng khi x¶y ra th× rÊt nghiªm träng v× ®©y lµ nh÷ng th¸ng mµ lóa ®ang trong giai ®o¹n lµm ®ßng, træ b«ng. Trong vô §«ng th­êng x¶y ra h¹n vµo th¸ng 11 ®Õn th¸ng 12. Trong tiÕt hanh kh«, ®é Èm xuèng thÊp, nhiÒu khi d­íi 50%, ¶nh h­ëng lín ®Õn sinh tr­ëng vµ ph¸t triÓn cña c©y trång nhÊt lµ c©y ng« ë giai ®o¹n nµy ®ang træ cê, phun r©u. H¹n h¸n th­êng cã ¶nh h­ëng rÊt xÊu ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. NÕu kh«ng gi¶i quyÕt ®­îc h¹n h¸n, n¨ng suÊt c©y trång gi¶m nghiªm träng, cã khi mÊt tr¾ng. BiÖn ph¸p hµng ®Çu ®Ó chèng h¹n lµ thuû lîi ho¸, gi÷ ®­îc n­íc vµ t­íi ®óng lóc nh­ng còng cã thÓ h¹n chÕ t¸c h¹i cña h¹n h¸n b»ng viÖc bè trÝ c©y trång cã kh¶ n¨ng chÞu h¹n, chuyÓn ®æi mïa vô hoÆc trång xen,… * Nh÷ng hiÖn t­îng thêi tiÕt ®Æc biÖt - B·o: Th­êng trùc tiÕp ®æ bé vµo Thanh Ho¸ tõ th¸ng 6 ®Õn hÕt th¸ng 9, tÇn suÊt b·o lín nhÊt lµ th¸ng 8 vµ nöa ®Çu th¸ng 9. Giã cña c¸c trËn b·o kh¸ m¹nh, cùc ®¹i lµ ®Õn 100m/s. Hµng n¨m cã tõ 18 – 20 ngµy m­a b·o, víi l­îng m­a rÊt lín, rÊt dÔ g©y óng ®ét ngét. T¸c h¹i cña giã b·o lµ rÊt lín; ngoµi ph¸ ho¹i c©y cèi, nhµ cöa, ®ª ®iÒu, c«ng tr×nh thuû lîi,… giã b·o cßn lµm óng ngËp lóa, lµm r¸ch l¸ lóa, t¹o ®iÒu kiÖn cho vi khuÈn b¹c l¸ lóa (Xanthomonasoryzae) x©m nhËp vµ g©y bÖnh hµng lo¹t víi nh÷ng gièng lóa dÔ nhiÔm bÖnh nµy nh­ lóa thuÇn Trung Quèc, g©y thiÖt h¹i rÊt lín víi s¶n xuÊt vô mïa. - Giã mïa §«ng – B¾c: ë Yªn §Þnh ¶nh h­ëng cña giã mïa §«ng – B¾c tuy cã thÊp h¬n c¸c tØnh phÝa B¾c nh­ng c­êng ®é giã vÉn kh¸ m¹nh, tèc ®é giã cã ®ît ®¹t tíi cÊp 8. Khi cã giã mïa §«ng – B¾c møc ®é gi¶m nhiÖt ®é còng kh¸ lín. NhiÒu khi h¹i víi c©y trång. Mét ®ît giã mïa §«ng – B¾c th­êng kÐo dµi 7 – 10 ngµy vµ nhiÖt ®é liªn tôc thÊp. - Giã T©y kh« nãng còng ¶nh h­ëng ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ë Yªn §Þnh. Trong c¸c th¸ng 3 vµ 4, thêi gian lóa ®ang lµm ®ßng, træ b«ng gÆp giã T©y kh« nãng, n¨ng suÊt lóa gi¶m nghiªm träng, cã khi kh« lÐp hoµn toµn. Ngoµi ra giã T©y kh« nãng ®Õn muén lµm lóa mïa míi cÊy khã bÐn rÔ, cã khi tµn lôi, c¸c c©y trång kh¸c kÐm ph¸t triÓn. §Ó h¹n chÕ t¸c h¹i cña giã T©y kh« nãng, cÇn bè trÝ thêi vô hîp lý, ch¨m sãc c©y trång chu ®¸o. Víi lóa nªn bè trÝ træ tõ 25/4 – 10/5, võa tr¸nh ®­îc giã T©y kh« nãng võa tr¸nh ®­îc nh÷ng ®ît m­a gi«ng, óng lôt vµo tiÕt TiÓu M·n. Trång c©y g©y rõng còng lµ biÖn ph¸p cã hiÖu qu¶ ®Ó h¹n chÕ t¸c h¹i cña giã T©y kh« nãng. Nh÷ng ®Æc ®iÓm khÝ hËu thêi tiÕt ®­îc ph©n tÝch trªn, cho thÊy Yªn §Þnh cã thÓ gieo trång nhiÒu lo¹i c©y trång kh¸c nhau (c©y nhiÖt ®íi, c©y ¸ nhiÖt ®íi) víi nhiÒu mïa vô trong n¨m. Tuy nhiªn, Yªn §Þnh còng gÆp kh«ng Ýt nh÷ng khã kh¨n vÒ thêi tiÕt khÝ hËu g©y ¶nh h­ëng xÊu ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, nh­ giã mïa §«ng – B¾c, giã Lµo, b·o, óng,… Nh÷ng gi¶i ph¸p kh¾c phôc h¹n chÕ sù bÊt lîi cña thêi tiÕt chñ yÕu lµ t×m c¸ch nÐ tr¸nh v× thùc tÕ con ng­êi ch­a cã kh¶ n¨ng chÕ ngù thiªn tai. Nh÷ng gi¶i ph¸p th­êng ¸p dông trong thùc tiÔn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµ: - Bè trÝ thêi vô c©y trång nÐ tr¸nh thêi tiÕt bÊt thuËn, nh­ lóa Xu©n bè trÝ træ tõ 1 – 10/5 ®Ó tr¸nh giã mïa §«ng – B¾c ®Õn muén vµ giã Lµo ®Õn sím, lóa mïa chÝnh vô bè trÝ træ 20 – 30/9 ®Ó tr¸nh b·o. - Lùa chän c¸c gièng c©y trång cã kh¶ n¨ng thÝch øng víi ®iÒu kiÖn thêi tiÕt. - Chñ ®éng lµm gi¶m t¸c h¹i cña c¸c hiÖn t­îng thêi tiÕt bÊt lîi cho s¶n xuÊt th«ng qua c¸c gi¶i ph¸p trång trät. 4.1.1.4 Tµi nguyªn thiªn nhiªn a. Tµi nguyªn ®Êt Trong qu¸ tr×nh tån t¹i, l·nh thæ Thanh Hãa nãi chung vµ Yªn §Þnh nãi riªng ®· tr¶i qua nhiÒu chÊn ®éng ®Þa chÊt lín. C¸c biÕn ®éng uèn nÕp lµm n¶y sinh hiÖn t­îng t¹o s¬n m·nh liÖt. Cuéc uèn nÕp Tam §iÖp lµ mèc kÕt thóc giai ®o¹n biÕn ®æi trong qu¸ tr×nh t¹o ra b¸n ®¶o §«ng D­¬ng. Do vËn ®éng ®Þa chÊt, l·nh thæ Thanh Hãa n©ng lªn thµnh uèn nÕp, xÕp nÕp, chia khèi, ph©n tÇng phøc t¹p ®a d¹ng. Tr¶i qua 120 triÖu n¨m, chÞu ¶nh h­ëng cña chÊn ®éng t¹o s¬n Hymalaya, lôc ®Þa Thanh Hãa cã hiÖn t­îng n©ng lªn, lón xuèng vµ tiÕp tôc bÞ phong hãa, kÕt qu¶ lµ mét sè nói biÕn thµnh ®åi, mét sè vïng biÓn bÞ lÊp ®i thµnh ch©u thæ nh­ hiÖn nay (Nguyªn Xu©n SÝt, 1986) [12]. KÕt qu¶ ®iÒu tra ph©n lo¹i ®Êt ë Yªn §Þnh trªn b¶n ®å tû lÖ 1 : 25.000 ®­îc chia thµnh 4 nhãm, 10 lo¹i ®Êt chÝnh ®­îc thÓ hiÖn ë b¶ng 8. B¶ng 2. Tæng hîp c¸c lo¹i ®Êt ë Yªn §Þnh (Trªn b¶n ®å tû lÖ 1/25.000) TT Lo¹i ®Êt Ký hiÖu FAO– UNESCO Ký hiÖu DiÖn tÝch ha % I §Êt phï sa P Fluvisols FL 11.630 83,23 1 §Êt phï sa ngoµi ®ª Pb Eutric Fluvisols Fle 680 4,86 2 §Êt phï sa ch­a ph©n hãa phÉu diÖn P Dystric Fluvisols FLd 6.558 46,93 3 §Êt phï sa cã tÇng loang lç ®á vµng Pf Cambic Fluvisols Fle 1.643 11,76 4 §Êt phï sa gl©y Pg Gleyic Fluvisols FLg 2.024 14,48 5 §Êt phï sa óng n­íc Pj Dystric Gleysols GLd 725 5,20 II §Êt x¸m X Acrisols AC 1.175 8,41 6 §Êt x¸m trªn phï sa cæ X Haplic Acrisols ACh 1.024 7,32 7 §Êt x¸m b¹c mµu B Plinthic Acrisols ACp 76 0,55 8 §Êt ®á vµng trªn ®¸ phiÕn sÐt Fs Xanthic Acrisols ACx 75 0,54 III §Êt ®á F Ferralsols FR 206 1,48 9 §Êt n©u ®á trªn ®¸ macma baz¬ Fd Rhodic ferralsols FRr 206 1,48 IV §Êt tÇng máng E Leptosols LP 962 6,88 10 §Êt xãi mßn tr¬ sái ®¸ E Lithic leptosols LPq 962 6,88 Tæng diÖn tÝch 13.973 100,00 Nguån : Phßng Tµi Nguyªn M«i Tr­êng huyÖn Yªn §Þnh §Êt phï sa ngoµi ®ª (Pb) DiÖn tÝch 680ha, chiÕm 4,86% diÖn tÝch ®iÒu tra. §Êt ph©n bæ thµnh d¶i hÑp ngoµi ®ª s«ng M·. Vòng b·i cã diÖn tÝch réng nhÊt thuéc x· Quý Léc vµ c¸c x· Yªn Th¸i, §Þnh Liªn, §Þnh TiÕn. §Êt h×nh thµnh do s¶n phÈm båi tô cña s«ng M·. §Êt cã d¹ng ®Þa h×nh b»ng tho¶i thÊp dÇn vÒ phÝa bê s«ng nªn kh¶ n¨ng thÊm vµ tho¸t n­íc nhanh. Mét sè vïng b·i thÊp hµng n¨m ®Êt ®­îc phï sa båi tô. - TÝnh chÊt vËt lý: §Êt cã mµu n©u t­¬i, ch­a h×nh thµnh tÇng ®Õ cµy. PhÉu diÖn ch­a ph©n râ rµng. - TÝnh chÊt hãa hãa häc : + Ýt chua, pHKCL 5,6 # 6,3. + §Êt nghÌo mïn. + L©n dÔ tiªu kh¸, kali dÔ tiªu ë møc trung b×nh, cation trao ®æi thÊp (Ca++, Mg++ < 10 me/100g®). Dung tÝch hÊp thu CEC < 16 me/100g ®Êt. §Êt phï sa ch­a ph©n hãa phÉu diÖn (P) Cã diÖn tÝch 6.558ha, chiÕm tû lÖ cao nhÊt trong c¸c lo¹i ®Êt ë huyÖn (46,93%). Nguån gèc h×nh thµnh lµ s¶n phÈm båi tô cña phï sa s«ng M· vµ s«ng CÇu Chµy. §Êt ®· h×nh thµnh tÇng ®Õ cµy, phÉu diÖn ch­a ph©n hãa râ rµng. §èi víi vïng ®Êt chÞu ¶nh h­ëng cña phï sa s«ng CÇu Chµy, thuéc c¸c x· Yªn L¹c, Yªn Giang, cã ®Þa h×nh cao h¬n, thÊy xuÊt hiÖn vÖt ®èm rØ trong phÉu diÖn ë ®é s©u 60cm. VÒ hãa tÝnh: + §Êt Ýt hoÆc kh«ng chua. + Hµm l­îng mïn ë líp ®Êt canh t¸c kh¸ (2,2%). + Hµm l­îng c¸c chÊt P2O5, K2O dÔ tiªu ë møc nghÌo. + Hµm l­îng cation trao ®æi ë tÇng mÆt (0-20cm) thÊp (Ca++ vµ Mg++ <10 me/100 g ®Êt). Kali vµ l©n dÔ tiªu ë møc nghÌo ®Õn rÊt nghÌo. Do vËy t¨ng c­êng bãn ph©n h÷u c¬ vµo ®Êt sÏ mang l¹i hiÖu qu¶ cao. §Êt phï sa cã tÇng loang læ ®á vµng (Pf) - DiÖn tÝch 1.643ha, chiÕm 11,76% diÖn tÝch ®iÒu tra. - §Êt cã nguån gèc tõ phï sa, nh­ng do ë ®Þa h×nh vµn cao, th­êng bÞ h¹n nªn qu¸ tr×nh feralit x¶y ra m¹nh, ®Êt tÝch s¾t ë ®iÒu kiÖn oxy hãa (Fe3+). ë mét sè vïng xuÊt hiÖn kÕt von Fe møc ®é thÊp. - TÇng canh t¸c máng, tÇng ®Õ cµy râ. PhÉu diÖn chuyÓn tiÕp líp rÊt râ, cã tÇng tÝch sÐt. - VÒ hãa tÝnh: §Êt rÊt chua, nghÌo dinh d­ìng, thiÕu l©n dÔ tiªu nghiªm träng, cation trao ®æi thÊp. * §Êt phï sa gl©y (Pg) Cã diÖn tÝch 2.024ha, chiÕm 14,48% diÖn tÝch ®iÒu tra. Ph©n bè ë c¸ x· Yªn Phong, Yªn Ninh, §Þnh T¨ng, §Þnh Thµnh, §Þnh C«ng…. - VÒ lý tÝnh: TÇng canh t¸c cã mµu x¸m n©u, ­ít nh·o. TÇng ®Õ cµy ch­a h×nh thµnh râ rÖt, mùc n­íc ngÇm n«ng (60 -80 cm) ë tÇng trªn 60cm gÆp líp ®Êt sÐt chÆt. TÇng gl©y n«ng (trªn 40cm) møc ®é gl©y m¹nh. PhÉu diÖn ph©n hãa râ rÖt. - VÒ hãa tÝnh: §Êt cã ph¶n øng chua ®Õn rÊt chua. Hµm l­îng Fe+++ vµ Al+++ rÊt cao (trªn 8%). C¸c chÊt dÔ tiªu nh­ l©n vµ kali rÊt nghÌo (d­íi 10mg/100g ®Êt), ®Êt rÊt thiÕu l©n. Nh÷ng ®Æc ®iÓm lý, hãa cña ®Êt ph¶n ¸nh qu¸ tr×nh khö trong ®Êt chiÕm ­u thÕ, kh¶ n¨ng kho¸ng hãa rÊt chËm. Lo¹i ®Êt nµy cã ®é ph× tù nhiªn kh¸, trong qu¸ tr×nh sö dông cÇn khai th¸c ®é ph× tù nhiªn nµy th× hiÖu qu¶ cao h¬n. - H¹n chÕ cña lo¹i ®Êt nµy lµ kh¶ n¨ng gi÷ l©n trong ®Êt rÊt chÆt do hµm l­îng s¾t nh«m di ®éng trong ®Êt cao. V× vËy, biÖn ph¸p c¶i t¹o lµ ph¶i kh¾c phôc 2 yÕu tè chua vµ thiÕu l©n. Muèn vËy cÇn ph¬i ¶i, bãn ®ñ l­îng ph©n chuång, bãn v«i vµ Tecmophotphat. §Êt phï sa óng n­íc (Pj) DiÖn tÝch 725ha, chiÕm 5,20% diÖn tÝch ®iÒu tra. Do ph©n bè ë ®Þa h×nh thÊp, tròng khã tiªu n­íc nªn vµo mïa m­a (tõ th¸ng 7 ®Õn th¸ng 9 hµng n¨m) ®Êt bÞ ngËp óng (møc ®é ngËp 50 – 80cm), s¶n xuÊt vô mïa gÆp khã kh¨n. §Æc ®iÓm cña lo¹i ®Êt nµy lµ ch­a h×nh thµnh tÇng ®Õ cµy, thµnh phÇn c¬ giíi thÞt nÆng, ®Êt sÐt, bÞ gl©y m¹nh toµn phÉu diÖn. §Êt rÊt chua, hµm l­îng mïn vµ ®¹m cao (mïn >3%, N > 0,15%), l©n tæng sè vµ dÔ tiªu ®Òu nghÌo. HiÖn nay ®Êt ®ang ®­îc sö dông trång 1 vô lóa Xu©n. Cã n¬i nh©n d©n ®· c¶i t¹o tõ 1 vô lóa thµnh 2 vô lóa trong n¨m, nh­ng thùc tÕ lóa ®Î nh¸nh kÐm, n¨ng suÊt lóa ch­a cao. Ph­¬ng h­íng c¶i t¹o ®Ó n©ng lªn thµnh 2 vô ch¾c ch¾n ph¶i ®Çu t­ thñy lîi ®Ó tiªu óng (nhÊt lµ óng trong vô mïa). §Êt x¸m trªn phï sa cæ (X) Cã diÖn tÝch 1.024ha, chiÕm 7,32% diÖn tÝch ®iÒu tra. TËp trung ë c¸c x·: Yªn Phó, Yªn T©m vµ mét phÇn cña x· Yªn Trung thuéc vïng s«ng CÇu Chµy. §Êt ®­îc h×nh thµnh trªn mÉu ®Êt phï sa cæ. §Êt cã ®Þa h×nh d¹ng l­în sãng hoÆc b¸t óp cao h¬n vïng ®ång b»ng. - VÒ lý tÝnh: §Æc ®iÓm cña lo¹i ®Êt nµy lµ tÇng mÆt máng (# 10cm), ®Êt cã mµu x¸m n©u. C¸c tÇng ë s©u xuÊt hiÖn c¸c æ sÐt hoÆc kÕt von s¾t non.._.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • docCHQL09060.doc
Tài liệu liên quan