Kỹ thuật máy lạnh và điều hòa không khí - Cơ sở thuỷ khí và máy thuỷ khí

0 BỘ LAO ĐỘNG - THƯƠNG BINH VÀ XÃ HỘI TỔNG CỤC DẠY NGHỀ GIÁO TRÌNH Tên môn học: Cơ sở thuỷ khí và máy thuỷ khí NGHỀ: KỸ THUẬT MÁY LẠNH VÀ ĐIỀU HÒA KHÔNG KHÍ TRÌNH ĐỘ: CAO ĐẲNG NGHỀ Ban hành kèm theo Quyết định số:120 /QĐ –TCDN ngày 25 tháng 2 năm 2013 của Tổng cục trưởng Tổng cục dạy nghề Hà Nội, Năm 2013 1 TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN: Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình nên các nguồn thông tin có thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạ

pdf84 trang | Chia sẻ: huong20 | Ngày: 20/01/2022 | Lượt xem: 223 | Lượt tải: 0download
Tóm tắt tài liệu Kỹ thuật máy lạnh và điều hòa không khí - Cơ sở thuỷ khí và máy thuỷ khí, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
o và tham khảo. Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm. 2 LỜI NÓI ĐẦU Giáo trình “Cơ sở thuỷ khí và máy thuỷ khí “ được biên soạn dựa trên chương trình môn học của môn “Cơ sở thuỷ khí và máy thuỷ khí” giảng dạy cho các khối CAO ĐẲNG NGHỀ, TRUNG CẤP NGHỀ dành cho các ngành kỹ thuật đặc biệt cho ngành KỸ THUẬT MÁY LẠNH VÀ ĐIỀU HÒA KHÔNG KHÍ. Nhằm giúp sinh viên có tài liệu học tập và dùng tài liệu để tham khảo tính toán tổn thất năng lượng cho mạng nhiệt, tính toán công suất bơm quạt máy nén. Giáo trình gồm có: Chương 1: KHÁI NIỆM CHUNG VÀ NHỮNG TÍNH CHẤT VẬT LÝ CƠ BẢN CỦA CHẤT LỎNG Chương 2: THỦY TĨNH HỌC Chương 3: THỦY ĐỘNG LỰC HỌC Chương 4: TỔN THẤT NĂNG LƯỢNG Chương 5: MÁY THỦY KHÍ Xin chân thành cảm ơn bộ môn CÔNG NGHỆ NHIỆT ĐIỆN LẠNH thuộc trường CĐKT CAO THẮNG giúp tôi hoàn thiện giáo trình này. Tài liệu được biên soạn không trách khỏi thiếu sót. Rất mong bạn đọc góp ý kiến để tài liệu được hoàn thiện hơn. Chân thành cảm ơn. Tp.HCM, tháng 06 năm 2012 Tham gia biên soạn 1. Chủ biên: LÊ ĐÌNH TRUNG 2. VŨ KẾ HOẠCH 3. NGÔ THỊ MINH HIẾU 3 MỤC LỤC ĐỀ MỤC TRANG Lời nói đầu: .............................................................................................. 2 Mục lục .................................................................................................... 3 CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC: CƠ SỞ THỦY KHÍ VÀ MÁY THỦY KHÍ 7 Chương 1: KHÁI NIỆM CHUNG VÀ NHỮNG TÍNH CHẤT VẬT LÝ CƠ BẢN CỦA CHẤT LỎNG. ................................................................................. 9 1. Đối tượng và ứng dụng của môn học cơ học chất lưu. .......................... 9 1.1. Đối tượng. .......................................................................................... 9 1.2. Nhiệm vụ của thủy tĩnh học. ............................................................... 9 1.3. Ứng dụng ........................................................................................... 9 1.4. Phương pháp nghiên cứu môn học. ..................................................... 10 2. Các tính chất cơ bản của chất lưu . ........................................................ 10 2.1. Tính chất chung. ................................................................................. 10 2.2. Khối lượng riêng – Trọng lượng riêng và tỷ trọng. ............................. 10 2.3. Tính nhớt. ........................................................................................... 12 2.4. Tính giãn nở- tính nén được. .............................................................. 14 3. Khái niệm về chất lỏng lý tưởng. .......................................................... 16 4. Các loại lực tác dụng lên chất lỏng. ...................................................... 16 4.1. Lực bề mặt. ........................................................................................ 16 4.2. Lực khối . ........................................................................................... 17 BÀI TẬP CHƯƠNG 1 .............................................................................. 17 TRẮC NGHIỆM CHƯƠNG 1. ................................................................. 17 Chương 2: THỦY TĨNH HỌC .................................................................. 20 1. Áp suất thủy tĩnh .................................................................................. 20 1.1. Khái niệm. .......................................................................................... 20 1.2. Trạng thái tĩnh. .................................................................................. 21 1.3. Áp suất thủy tĩnh. ............................................................................... 21 1.4. Các đơn vị đo áp suất. ........................................................................ 21 1.5. Hai tính chất của áp suất thủy tĩnh. ..................................................... 22 2. Phương trình Ơle. .................................................................................. 22 2.1. Phương trình vi phân cân bằng của chất lỏng tĩnh (Ơle thủy tĩnh). ..... 22 2.2. Phân tích phương trình Ơle thủy tĩnh. ................................................. 23 2.3. Ứng dụng phương trình trong trường hợp tĩnh tuyệt đối. .................... 23 2.4. Ý nghĩa của phương trình cơ bản. ....................................................... 23 3. Các bài toán ứng dụng. .......................................................................... 24 3.1. Mặt đẳng áp. ....................................................................................... 24 4 3.2. Các áp suất. ........................................................................................ 25 3.3. Các dụng cụ đo áp. ............................................................................. 27 4. Định luật Pascal. ................................................................................... 29 5. Chuyển động của bình chứa chất lỏng phẳng với gia tốc không đổi. ..... 30 5.1. Hàm phân bố áp suất. ......................................................................... 30 5.2. Phương trình mặt đẳng áp. .................................................................. 31 5.3. Nhận xét. ............................................................................................ 31 6. Chất lỏng trong bình trục chuyển động quay với vận tốc góc  = const. 31 6.1. Hàm phân bố áp suất. ......................................................................... 31 6.2. Phương trình mặt đẳng áp. .................................................................. 32 6.3. Nhận xét. ............................................................................................ 33 7. Lực tác dụng của chất lỏng lên vật đặt trong chất lỏng. ......................... 33 7.1. Mặt phẳng. ......................................................................................... 33 7.2. Mặt cong. ........................................................................................... 34 8. Vật đặt trong chất lỏng ổn định – vật nổi. .............................................. 35 8.1. Định luật Acsimet............................................................................... 35 8.2. Vật đặt trong chất lỏng. ...................................................................... 35 8.3. Vật nổi. .............................................................................................. 36 BÀI TẬP CHƯƠNG 2 .............................................................................. 37 TRẮC NGHIỆM CHƯƠNG 2 .................................................................. 38 Chương 3: THỦY ĐỘNG LỰC HỌC. ..................................................... 41 1. Khái niệm chung. .................................................................................. 41 1.1. Các thông số cơ bản. .......................................................................... 41 1.2. Đặc tính động học của chất lỏng. ........................................................ 42 1.3. Phân loại chuyển động. ...................................................................... 44 2. Phương trình liên tục. ............................................................................ 45 2.1. Phương trình liên tục của dòng nguyên tố. ......................................... 45 2.2. Phương trình liên tục toàn dòng. ......................................................... 46 3. Phương trình chuyển động..................................................................... 46 3.1. Phương trình Ơle thủy động. .............................................................. 46 3.2. Phương trình Navier – Stoke. ............................................................. 47 4. Phương trình Becnully. ......................................................................... 48 4.1. Phương trình Becnully cho dòng nguyên tố chất lỏng lý tưởng chuyển động ổn định. ............................................................................... 48 4.2. Mở rộng phương trình cho toàn dòng. ................................................ 49 4.3. Vận dụng phương trình Becnully vào ống pitto và ống ventury .......... 50 5 5. Ý nghĩa của phương trình Becnully. ...................................................... 53 5.1. Về mặt năng lượng. ............................................................................ 53 5.2. Về mặt hình học . ............................................................................... 53 TRẮC NGHIỆM CHƯƠNG 3 .................................................................. 53 Chương 4: TỔN THẤT NĂNG LƯỢNG .................................................. 56 1. Khái niệm chung. .................................................................................. 56 1.1. Tổn thất năng lượng. .......................................................................... 56 1.2. Tổn thất dọc đường............................................................................. 57 1.3. Tổn thất cục bộ. .................................................................................. 57 2. Thí nghiệm Reynolds. .......................................................................... 57 2.1. Thí nghiệm Reynolds. ........................................................................ 57 2.2. Phân loại trạng thái chảy..................................................................... 58 2.3. Số Reynolds. ...................................................................................... 58 3. Tổn thất dọc đường (hđ). ....................................................................... 59 3.1. Đặc điểm của tổn thất dọc đường ....................................................... 59 3.2. Hệ số ma sát  .................................................................................... 60 3.3. Công thức tính hệ số ma sát . ........................................................... 61 4. Tổn thất cục bộ ( hc). ............................................................................ 62 4.1. Đặc điểm của tổn thất cục bộ. ............................................................. 62 4.2. Hệ số tổn thất cục bộ. ......................................................................... 63 5. Tính toán thủy lực. ................................................................................ 65 5.1. Phân loại đường ống thủy lực. ............................................................ 65 5.2. Tính toán đường ống đơn giản. ........................................................... 66 5.3. Tính toán đường ống phức tạp. ........................................................... 67 BÀI TẬP CHƯƠNG 4 .............................................................................. 69 TRẮC NGHIỆM CHƯƠNG 4 .................................................................. 72 Chương 5: MÁY THỦY KHÍ ................................................................... 75 1. Định nghĩa. ............................................................................................ 75 1.1. Bơm. .................................................................................................. 75 1.2. Quạt. ................................................................................................... 75 1.3. Máy nén ............................................................................................. 75 2. Phân loại ............................................................................................... 76 3. Các thông số chính của máy thủy khí. .................................................. 77 3.1. Cột áp ................................................................................................. 77 3.2. Lưu lượng. .......................................................................................... 77 3.3. Công suất – Hiệu suất. ........................................................................ 77 6 BÀI TẬP CHƯƠNG 5 .............................................................................. 80 TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................... 83 7 TÊN MÔN HỌC: CƠ SỞ THỦY KHÍ VÀ MÁY THỦY KHÍ Mã môn học: MH 22 Vị trí, tính chất, ý nghĩa và vai trò của môn học: + Môn Cơ sở thủy khí và máy thủy khí là môn học liên quan đến khối các môn kỹ thuật cơ sở và thường được bố trí học ngay từ học kỳ II năm thứ nhất của chương trình đào tạo các ngành kỹ thuật trong đó có ngành kỹ thuật máy lạnh và điều hòa không khí. + Môn cơ sở thủy khí và máy thủy khí là môn học cơ sở rất quan trọng, giúp cho học sinh, sinh viên tiếp thu các môn học chuyên ngành một cách dễ dàng đồng thời học tập mô đun như bơm quạt máy nén. + Là môn học bắt buộc. Mục tiêu của môn học: - Phân tích tính chất cơ học, vật lý của lưu chất ở trạng thái tĩnh. - Ứng dụng tính toán các thông số lưu chất ở trạng thái tĩnh. - Phân tích tính chất cơ học, vật lý của lưu chất ở trạng thái chuyển động. - Ứng dụng tính toán các thông số lưu chất ở trạng thái chuyển động. - Phân tích và tính toán các dòng chảy của chất lỏng. - Phân loại máy thủy lực - Thông số làm việc cơ bản của một máy thủy lực. Nội dung của môn học: STT Tên chương/ mục Thời gian Tổng số Lý thuyết Thực hành bài tập Kiểm tra* (LT hoặc TH) I Khái niệm chung và những tính chất vật lý cơ bản của chất lỏng 1. Đối tượng và ứng dụng của môn học cơ học chất lưu. 2. Các tính chất cơ bản của chất lưu. 4 0.5 2.5 3 0.5 1.5 1 1 3. Khái niệm về chất lỏng lý tưởng. 4. Các loại lực tác dụng lên chất lỏng. 0.5 0.5 0.5 0.5 8 II Thủy tĩnh học 1. Áp suất thuỷ tĩnh. 2. Phương trình Ơle. 3. Các bài toán ứng dụng 4. Định luật Pascal. 5. Chuyển động của bình chứa chất lỏng phẳng với gia tốc không đổi. 6. Chất lỏng trong bình trục chuyển động quay với vận tốc không đổi. 7. Lực tác dụng của chất lỏng lên vật đặt trong chất lỏng. 8. Vật đặt trong chất lỏng ổn định – vật nổi. 6 1 1 0.5 0.5 0.5 1.5 0.5 0.5 5 1 1 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 0.5 1 1 III Thủy động lực học 1. Khái niệm chung. 2. Phương trình liên tục 3. Phương trình chuyển động. 4. Phương trình Becnully. 5. Ý nghĩa của phương trình Becnully. 8 1 1.5 1 4 0.5 5 1 0.5 1 2 0.5 2 1 1 1 1 IV Tổn thất năng lượng. 1. Khái niệm chung. 2. Thí nghiệm Reynolds. 3. Tổn thất dọc đường. 4. Tổn thất cục bộ. 5.Tính toán thủy lực đường ống. 8 1 0.5 1 1 4.5 5 1 0.5 1 1 1.5 3 3 V Máy thủy khí. 1. Định nghĩa 2. Phân loại. 3. Các thông số chính của máy thủy khí. 4 0.5 0.5 3 2 0.5 0.5 1 1 1 1 1 Cộng 30 20 8 2 9 CHƯƠNG 1: KHÁI NIỆM CHUNG VÀ NHỮNG TÍNH CHẤT VẬT LÝ CƠ BẢN CỦA CHẤT LỎNG Mã chương: MH22 – 01 Giới thiệu: Chương này cung cấp cho sinh viên học sinh những kiến thức cơ bản ban đầu về môn học cơ học chất lưu, các tính chất cơ bản của chất lưu, phân tích các lực tác dụng lên chất lỏng. Mục tiêu: - Trình bày một số tính chất vật lý, động học, động lực chủ yếu của chất lỏng. - Phân tích các lực tác dụng lên chất lỏng. - Tính toán các lực trên một bề mặt đang xét. Nội dung chính: 1. ĐỐI TƯỢNG VÀ ỨNG DỤNG CỦA MÔN HỌC CƠ HỌC CHẤT LƯU: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên về đối tượng nghiên cứu thủy khí, nhiệm vụ của thủy khí, ứng dụng trong thực tế của môn học và các phương pháp nghiên cứu tìm hiểu về thủy khí thủy lực. 1.1. Đối tượng: Môn học thủy khí hay còn gọi là môn học cơ học chất lưu. Đối tượng nghiên cứu của môn học là chất lỏng. chất lỏng ở đây theo nghĩa rộng, bao gồm chất lỏng ở thể nước- chất lỏng không nén được (khối lượng riêng không thay đổi) và chất lỏng ở thể khí (khối lượng riêng thay đổi). Thủy khí nghiên cứu quy luật cân bằng và sự chuyển động của chất lỏng, thông thường trong giáo trình ta chia ra làm 2 phần: Trạng thái tĩnh: nghiên cứu các điều kiện cân bằng của chất lỏng ở trạng thái tĩnh. Động học chất lỏng: nghiên cứu chuyển động chất lỏng theo thời gian, không kể đến nguyên nhân gây ra chuyển động. 1.2. Nhiệm vụ của thủy tĩnh học: Nghiên cứu các ứng dụng có kết quả hợp lý đưa vào thực tiễn và cuộc sống. 1.3. Ứng dụng của môn học này: Thủy khí động lực có ứng dụng rất rộng rãi trong các ngành khoa học, kỹ thuật như giao thông vận tải, hàng không, cơ khí, nhiệt lạnh, công nghệ hóa học liên quan đến sự chuyển động chất lỏng, chất khí hoặc liên quan đến các lưu chất: - Chất khí, hơi (bị nén và không bị nén ) - Chất lỏng: nước, dầu, cồn, kim loại nấu chảy 10 - Hỗn hợp: khí + lỏng, khí + rắn, lỏng + rắn 1.4. Phương pháp nghiên cứu môn học: Dùng 3 phương pháp sau đây: - Lý thuyết: sử dụng môn học toán học, chủ yếu là toán giải tích, phương trình vi phân và sử dụng các định luật bảo toàn khối lượng (Phương trình liên tục, năng lượng (Phương trình Becnully), định lý biến thiên động lượng (Phương trình động lượng), momen động lượng và các định luật khác. - Phương pháp thực nghiệm: dùng trong các trường hợp không thể dùng lý thuyết để giải thích. - Bản thực nghiệm: kết hợp lý thuyết và thực hành. 2. CÁC TÍNH CHẤT CƠ BẢN CỦA CHẤT LƯU: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về lưu chất, khối lượng riêng, trọng lượng riêng, tỷ trọng của chất lỏng và chất khí. Khảo sát tính nhớt và các độ nhớt động học độ nhớt động lực của lưu chất. 1.1. Tính chất chung: Lưu chất có những đặc điểm sau: - Có tính liên tục và di động cao - Không có hình dạng nhất định - Không chống được lực kéo và lực cắt - Chất lỏng chống nén cao, chất khí nén 1.2. Khối lượng riêng – Trọng lượng riêng và tỷ trọng: 1.2.1. Khối lượng riêng: Khối lượng m của chất lỏng được đặc trưng bởi khối lượng của một đơn vị thể tích V hay còn gọi là mật độ hay còn gọi là khối lượng đơn vị:  = (kg/m3) Khối lượng riêng thay đổi khi nhiệt độ và áp suất thay đổi. nếu nhiệt độ tăng thì khối lượng riêng giảm. Đối với chất lỏng thì sự thay đổi không đáng kể ( ta có bảng số liệu dưới đây): t oC 0 4 10 30 60 80 100 (kg/m3) 999.9 1000 999.7 995.7 983.3 971.8 958.4 Vậy ta có H2O (ở 4 oC) = 103 kg/m3 Đối với chất khí sự thay đổi khối lượng theo nhiệt độ và áp suất được biểu diễn bằng phương trình trạng thái. Ta có bảng số liệu sau: 11 t oC -3 27 100 P(Pa) 105 106 105 106 107 106 (kg/m3) 1.33 13.3 1.127 11.27 112.7 0.916 kk (ở 0 oC, 760mmHg) =1,29kg/m3 Một số khối lượng riêng các chất thường gặp: - Nước biển: 1030 kg/m3 - Thủy ngân: 13546 kg/m3 - Grixerin: 1260 kg/m3 - Dầu: 800 kg/m3 1.2.2. Trọng lượng riêng: Là trọng lượng của một đơn vị thể tích hay còn gọi là trọng lượng đơn vị:  = = .g (N/m3, kg/m2s2) Quan hệ giữa khối lượng riêng và trong lượng riêng:  = .g Trong đó g: gia tốc trọng trường thường lấy giá trị = 9,81 m/s2 hay  10 m/s2 m =  )(10.81,9 3 34 2 m NC OH o  1.2.3. Tỉ trọng : (tỉ khối): Đối với chất lỏng là tỷ số giữa trọng lượng riêng của chất lỏng với trọng lượng riêng của nước ở 40C. C OH cl C OH cl cl 0 2 0 2 44         = f (p, t) Đối với chất khí: là tỉ số giữa trọng lượng riêng của chất khí với trọng lương riêng của không khí ở điều kiện tiêu chuẩn. dktc kk ck dktc kk ck ck       TT Tên gọi KLR,  (kg/m3) TLR (N/m3) Tỷ trọng  Nhiệt độ 0C Áp suất at 1. Nước sạch 1000 9810 1 4 2. Xăng 700 6867 0.7 16 3. Thủy ngân 13550 132925.5 13.55 16 12 4. Sắt 7800 76518 7.8 5. Cồn 800 7829 0.8 6. Dầu madut 900 8829 0.9 7. Không khí 1.127 11.77 1.127.10-3 27 1 1.3. Tính nhớt: Tính nhớt là tính cản trở chuyển động của chất lỏng. ta nghiên cứu tính nhớt dựa vào thí nghiệm Newton. Ta có 2 tấm phẳng hình 1.1, tấm phẳng dưới II cố định. Tấm phẳng trên I di động có diện tích là S chuyển động dưới ngoại lực F, giữa 2 tấm phẳng có 1 lớp mỏng chất lỏng có chiều cao h. Sau một thời gian tấm I sẽ chuyển động đều với vận tốc v song song với tấm phẳng II. Thí nghiệm cho thấy rằng các phân tử chất lỏng dính chặt vào tấm I sẽ di chuyển với vận tốc u, còn những phần tử dính chặt vào tấm II thì không chuyển động. vận tốc các phân tử lỏng giữa 2 tấm phẳng tăng theo quy luật tuyến tính và tỉ lệ với khoảng cách tấm II. Tính nhớt là tính chống lại sự dịch chuyển nó biểu hiện sức dính phân tử hay là khả năng lưu động của lưu chất. - Tính nhớt là nguyên nhân làm nảy sinh ma sát trong - Định luật ma sát trong của Newtơn: “Sức ma sát giữa các lớp lưu chất chuyển động với dung tích tiếp xúc của các lớp đó, không phụ thuộc vào áp lực, phụ thuộc vào gradient vận tốc theo phương thẳng góc với phương chuyển động và phụ thuộc vào loại lưu chất”. - Lực ma sát trong: 13 )(N dy du ST  Ứng suất tiếp của lực nhớt: Trong đó: T: lực ma sát giữa hai lớp lưu chất µ: hệ số nhớt động lực, phụ thuộc vào loại lưu chất S: dung tích tiếp xúc giữa hai lớp lưu chất du/dy: gradient vận tốc theo phương vuông góc với dòng chảy, đặc trưng cho tốc độ biến dạng của lưu chất. : ứng suất tiếp của lực nhớt µ: Ns/m2, Poazơ (p), Centi Poazơ (cp) 1p = 100cp = 0.1Ns/m2 : Hệ số nhớt động học : m2/s, Stôc (St), centi Stôc (cSt) 1St =100cSt =1cm2/s =10-4 m2/s Bảng độ nhớt động học của một số chất: STT t,0C , St Nước 20 0.0001 Dầu: PS- 46 30 46 Dầu: IC- 30 50 30 Không khí 27 13,94.10-11 - Ảnh hưởng của nhiệt độ và áp suất tới độ nhớt của chất lỏng và chất khí Các hệ số , thay đổi theo nhiệt độ và áp suất, nhìn chung , của chất lỏng giảm khi nhiệt độ tăng và tăng khi áp suất suất tăng, còn đối với chất khí tăng khi nhiệt độ tăng và giảm khi áp suất tăng. (chất lỏng và chất khí trái ngược nhau) - Phân biệt chất lỏng Newtơn và phi Newtơn Những chất lỏng tuân theo định luật Newton thi goi là chất lỏng Newton như: dầu, nước, xăng , cồn . Còn những chất lỏng không tuân theo định luật Newton thì gọi là chất lỏng phi Newton nhu: keo, hồ, sơn . Tính giản nở - tính nén được.     )( 2m N dy du S T   14 2.4. Tính giãn nở - tính nén được: 2.4.1. Tính nén được: Được đặc trưng bởi hệ số nén βp(m 2/N) đó là sự thay đổi thể tích của chất lỏng khi áp suất thay đổi 1 đơn vị: )( 1 2 N m dpV dV o p  dV = V - Vo: Lượng thay đổi thể tích dp = p – po: Lượng thay đổi áp suất Vo, po : Thể tích, áp suất ban đầu V: Thể tích ở điều kiện áp suất p Thể tích và khối lượng riêng của lưu chất ở điều kiện áp suất p: V = Vo(1- βp.dp) Suy ra: pp o d     1 Đại lượng nghịch đảo của hệ số nén được là Môđun đàn hồi thể tích( N/m2): E = )/( 1 2mN V dv dp o p   Tính nén của chất lỏng phụ thuộc vào áp suất và nhiệt độ. Nhưng sự phụ thuộc này thay đổi không đáng kể ví dụ: - Khi p = 105Pa, t = 00C thì E = 2,01.109N/m2 - Cùng áp suất đó nhưng t = 200C thì E = 2.2.109N/m2 Điều này cũng giải thích được khả năng hấp thụ chất khí và khả năng hòa tan muối trong nước khi nhiệt độ tăng. 15 Trong kỹ thuật thường có thể bỏ qua tính nén của chất lỏng, nhưng nếu có sự thay đổi áp suất lớn đột ngột và đặt biệt đối với những thể tích chất lỏng lớn chuyển động thì không thể bỏ qua tính nén này ví dụ trong máy nén có sự va đập thủy lực * V/d: Nước từ 0oC ÷ 20oC, p = 1÷500at thì E = 2.109 Suy ra βp= 0,5.10 -9 (m 2/N) → rất nhỏ → nước không nén được. 2.4.2. Tính dãn nở: Khi nhiệt độ thay đổi thì thể tích các chất đều thay đổi. => βT là hệ số dãn nở của chất lỏng. đó là sự tăng thể tích tương đối khi nhiệt độ của chất lỏng tăng lên 1 độ: )1( 1 đôdTV dV o T  Suy ra Thể tích và khối lượng riêng ở điều kiện nhiệt độ T: V = Vo(1+ βTdT) dTT o      1 Ví dụ nước ở p = 1at, t = 4÷10oC →βT = 0,000014(1/độ) T = 10÷20oC→βt = 0,00015 (1/độ) Nếu áp suất tăng lên đến 107Pa thì t = 0,0043 (1/độ) ( tăng gấp 3 lần) Nếu nhiệt độ tăng từ từ, độ chênh lệch nhiệt độ không đáng kể thì chúng ta cũng có thể bỏ qua sự dãn nở thể tích của chất lỏng. Nhưng khi sự thay đổi nhiệt độ lớn thì xét đến sự thay đổi thể tích chất lỏng. Ví dụ trong hệ thống sưởi ấm thì sự thay đổi thể tích do nhiệt độ là cho nước chuyển động. Đối với chất khí lý tưởng: pv = RT V: thể tích riêng, )( 1 3 kg mV   R: hằng số chất khí )(287 8314 kg J M R  M: phân tử lượng của chất khí. * Sức căng bề mặt: - Trong nội bộ chất lỏng, các lực phân tử tự cân bằng. 16 - Tại biên giới chỗ tiếp xúc với chất khí, chất rắn thì các lực phân tử không cân bằng do đó hình thành sức căn trên bề mặt phân cách, sức căng cố làm cho mặt chất lỏng thu nhỏ lại. * Tính bốc hơi và hòa tan chất khí trong chất lỏng: - Tính bốc hơi phụ thuộc vào bản chất của lưu chất và điều kiện môi trường. - Chất lỏng có khả năng hút và hòa tan các khí khác vào trong nó. V/d: Nước ở điều kiện bình thường có thể hòa chứa trong nó 2% thể tích của nó. 3. KHÁI NIỆM VỀ CHẤT LỎNG LÝ TƯỞNG: Mục tiêu: cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về lưu chất lý tưởng. Lưu chất lý tưởng: - Không có tính nhớt (µ = 0) - Hoàn toàn di động - Hoàn toàn không chống được lực cắt và lực kéo\ - Hoàn toàn không nén được Điểm khác nhau cơ bản trong lưu chất thực và lưu chất lý tưởng là tính nhớt.  Lưu chất lý tưởng không có lực nhớt → không có ma sát trong → không tổn thất năng lượng khi chuyển động. 4. CÁC LOẠI LỰC TÁC DỤNG LÊN CHẤT LỎNG: Mục tiêu: Định nghĩa và phân loại các lực tác dụng lên chất lỏng. 4.1. Lực bề mặt: Là lực tác dụng lên mặt ngoài, tỉ lệ với diện tích mặt tác dụng: Pbm = f(S) Ví dụ như: Áp lực: Pap = p.S, Lực ma sát: T = .S.. 17 4.2. Lực khối: Là lực tác dụng lên mỗi phân tố lưu chất, và tỉ lệ với khối lượng của phân tố lưu chất đó: Pk =f(m) Ví dụ: Trọng lực: G = m.g. Lực quán tính: (Chuyển động thẳng: P = m.a và Chuyển động ly tâm: P = m.r.w2) Bài tập chương 1: 1. Ống dẫn nước có đường kính d = 500mm và dài l = 1000m, chứa đầy nước ở trạng thái tĩnh dưới áp suất po = 4at và nhiệt độ to = 5 oC. Bỏ qua sự biến dạng và nén, giãn nở của thành ống khi nhiệt độ nước trong ống tăng lên t1 = 15 oC. Ở điều kiện đó nước có hệ số dãn nở βt = 0,000014(1/độ) và hệ số nén βp= (cm2/kg) Giải: V nước ở to = 5 oC )(25,196 4 3 2 ml d Vo   Khi t = t1 - to = 10 oC thì V = Vo.t.βt = 196,25.10.0,000014  0,028 m 3 Sự tăng áp suất trong ống khi thể tích tăng lên được xác định như sau: at cm kG V V p po 3)(001,321000 25,196 028,0 2     Vậy áp suất trong ống lúc đó là: p1 = po + p = 4 + 3 = 7at 2. Để làm thí nghiệm thủy lực, người ta đổ đầy nước vào một đường ống có đường kính d = 300mm, chiều dài L = 50m ở áp suất khí quyển. Hỏi lượng nước cần thiết phải đổ vào ống là bao nhiêu để áp suất đạt tới 51at ? Biết hệ số nén ép 1 20000 1  atp Giải: Lượng nước cần thiết phải đổ vào ống để áp suất tăng lên 51at là: Ta có hệ số giãn nở do áp lực: dpVdV dp dV V pp .. 1   Do dpdV , đồng biến nên : dpVdV dp dV V pp .. 1   Mà thể tích 3 22 5325,350. 4 )3.0.(14,3 . 4 . . mL d LSV   )(84,8)(10.84,8)151.(5325,3. 20000 1 33 litermdV   Vậy cần phải thêm vào ống 8.84 lít nước nữa để áp suất tăng từ 1at lên 51at. * Ngân hàng câu hỏi và đáp án chi tiết chương 1: 18 TT CÂU HỎI ĐÁP ÁN 1 Các nghiên cứu của môn thuỷ lực được thực hiện cho: a) Lưu chất trong điều kiện không bị nén. b) Chất khí trong điều kiện không bị nén. c) Chất lỏng. d) Cả 3 đáp án kia đều đúng. D 2 Câu nào sau đây sai: a) Chất lỏng mang hình dạng bình chứa nó b) Chất lỏng bị biến dạng khi chịu lực kéo c) Môđun đàn hồi thể tích của không khí lớn hơn của nước d) Hệ số nén của không khí lớn hơn của nước C 3 Trọng lượng riêng của chất lỏng là: a) Trọng lượng của một đơn vị khối lượng chất lỏng. b) Khối lượng của một đơn vị trọng lượng chất lỏng. c) Trọng lượng của một đơn vị thể tích chất lỏng. d) Khối lượng của một đơn vị thể tích chất lỏng. C 4 Tỷ trọng ( ) của một loại chất lỏng là: a) Tỷ số giữa trọng lượng riêng và khối lượng riêng của chất lỏng đó. b) Tỷ số giữa trọng lượng riêng của chất lỏng đó và trọng lượng riêng của nước ở 40C c) Tỷ số giữa trọng lượng riêng của nước ở 40C và trọng lượng riêng của chất lỏng đó d) Chưa có đáp án chính xác. B 5 Một loại dầu có tỉ trọng  = 0,75 thì khối lượng riêng bằng: a) 750 N/m3 b) 750 kg/m3 c) 750. 9,81 N/m3 d) 750. 9,81 kg/m3 B 6 Hệ số nén  p của chất lỏng được tính theo công thức: a) dpV dV 0 1 β p  b) dp 1 V dV 0 pβ c) dp dV V 0 pβ d) dp 1 dV V 0 pβ A 7 Hệ số dãn nở  T của chất lỏng được tính theo công thức: B 19 a) dTV dV 0 1 βT  b) dT 1 V dV 0 Tβ c) dT dV V 0 Tβ d) dT 1 dV V 0 Tβ 8 Hai tấm phẳng AB và CD đặt song song và sát nhau, ở giữa là dầu bôi trơn. Tấm CD cố định, tấm AB chuyển động với vận tốc u. Lực ma sát giữa hai tấm phẳng được tính theo công thức dy du .S.T  với y là phương: x z u D C A B a) Trùng với phương x, gốc tọa độ đặt trên tấm CD b) Trùng với phương x, gốc tọa độ đặt trên tấm AB. c) Theo chiều chuyển động u. d) Trùng với phương z. A 9 Ghép các đường cong dưới đây cho phù hợp với loại chất lỏng:  d u /d y 1 2 3 a) 1: Chất lỏng Newton, 2: Chất lỏng lý tưởng b) 3: Chất lỏng lý tưởng, 2: Chất lỏng phi Newton c) 1: Chất lỏng phi Newton, 3: Chất lỏng lý tưởng d) 2: Chất lỏng phi Newton, 1: Chất lỏng Newton C 10 Khi nhiệt độ tăng: a) Độ nhớt của các chất thể lỏng và thể khí tăng. b) Độ nhớt của các chất thể lỏng và thể khí giảm. c) Độ nhớt của các chất thể lỏng giảm. d) Độ nhớt của các chất thể khí giảm. C 20 CH...trình trên, tiện sử dụng hơn. Dựa vào các giả thuyết về ứng suất với các giả thuyết như sau: Áp suất thủy động p tại một điểm là trung bình cộng của các áp suất pháp tuyến lên ba mặt vuông góc với nhau qua điểm đó: p = -1/3(pxx + pyy + pzz) Có dấu trừ vì chọn chiều dương là chiều kéo giãn phần tử chất lỏng. Ứng suất pháp của chất lỏng nhớt đồng chất đã làm xuất hiện các ứng suất pháp bổ sung : pxx = -p + xx với xx = 2ux/x – 2/3..divu; pyy = -p + yy với yy = 2uy/y – 2/3..divu; pzz = -p + zz với zz = 2uz/z – 2/3..divu; Ứng suất tiếp: Theo newton: ứng suất tiếp gây ra bởi lực nhớt tỷ lệ với các vận tốc biến dạng tương ứng. trong mặt phẳng ta có (1 - 1):  = .du/dy Hay viết dưới dạng vecto: )(. 3 11 udivgradugradpF dt ud    Trong đó : u - toán tử Laplas  = / - độ nhớt động học. Một số nhận xét: 48 Đối với chất lỏng không nén được: = const nên divu = 0 nên phương trình trên có dạng: ugradpF dt ud    1 Khi  = 0, nghĩa là chất lỏng lý tường ta được gradpF dt ud  1  Khi chất không chuyển động (ở trạng thái tĩnh) u = 0, hay chuyển động thẳng đều 0 dt ud Nên có dạng gradpF  1 0  Đây cũng chính là phương trình Ơle thủy tĩnh Kết hợp phương trình liên tục đủ để xác định 4 ẩn số: ux, uy, uz và p. 4. PHƯƠNG TRÌNH BECNULLY: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về cách thành lập phương trình Becnully của dòng nguyên tố, toàn dòng, vận dụng trong ống pito và ống ventury. 4.1. Phương trình Becnully cho dòng nguyên tố chất lỏng lý tưởng chuyển động ổn định: Lấy tích phân Becnoulli cho phương trình Euler thủy động (2) trong điều kiện cụ thể thường gặp: chất lỏng chuyển động dừng (ổn định) và lực khối tác dụng chỉ có trọng lực. Nhân 2 vế phương trình với dx, dy, dz. Thay Fx = 0, Fy = 0, Fz = -g. Cộng các vế của phương trình (2) ta được: Lấy tích phân 2 vế:  = const 49 Vậy viết cho 2 vị trí 1& 2 nào đó của đường dòng ta được: Đây là phương trình Becnully của chất lý tưởng chuyển động ổn định môi chất không nén được. Đối với chất lỏng thực, vì có 1 phần năng lượng tiêu hao để thắng lực ma sát, cho nên: h’w1 - 2: Tổn thất cột áp (ý nghĩa thủy lực) Tổn thất năng lượng đơn vị (ý nghĩa năng lượng) khi dòng nguyên tố chuyển động từ vị trí 1 - 2. 4.2. Mở rộng phương trình cho toàn dòng: Coi toàn dòng là vô số dòng nguyên tố, Tại 2 mặt cắt ướt có dòng chảy đều hoặc đổi dần. Viết phương trình Becnully cho toàn dòng bằng cách viết phương trình Becnully cho dG trọng lượng, sau đó tích phân trên toàn mặt cắt, nghĩa là nhân phương trình trên với dG = .dQ. rồi sau đó tích phân. Eu: Động năng tính theo vận tốc điểm Ev: Động năng tính theo vận tốc trung bình. : Được gọi là hệ số điều chỉnh động năng (đưa vào do có sự phân bố vận tốc không đều trên mặt cắt ướt).  = 2 : dòng chảy tầng.  = 1,01  1,1: dòng chảy rối = 1 : dòng chảy rối có giá trị bé v1,v2 : Vận tốc trung bình tại mặt cắt 1-1,2-2. Phương trình trên là phương trình Becnully cho toàn dòng chất lỏng thực 50 Lưu ý : việc mở rộng phương trình Becnully không phải đối với loại dòng chảy nào cũng làm được, ở trên ta tiến hành mở rộng được trong điều kiện dòng chảy đều và biến đổi chậm. Trong trường hợp chuyển động tương đối hoặc chuyển động không dừng (chuyển động không ổn định) thì trường hợp tổng quát phương trình Becnully viết cho toàn dòng chất lỏng thực ngoài các hạng mục của phương trình đã nêu ta còn phải thêm thành phần tổn thất cột áp quán tính. 4.3. Vận dụng phương trình Becnully vào ống pitto va ống Ventury: Khi vận dụng cần chú ý: Chọn mặt cắt, chọn điểm, chọn mặt chuẩn cho phù hợp. Mặt cắt chọn để viết phương trình phải vuông góc với dòng chảy. Mặt chuẩn phải là mặt phẳng ngang. Hai điểm chọn nằm trên một đường dòng. Áp suất có thể tính theo áp suất tuyệt đối hoặc dư, nhưng trong 2 vế của phương trình phải thống nhất một loại. Kiểm tra trạng thái dòng chảy để chọn trị số  thích hợp. Chú ý chiều dòng chảy khi tính tổn thất năng lượng: hw dương khi tính xuôi theo dòng chảy. Năng lượng đơn vị tại mặt cắt thượng lưu lớn hơn tại mặt cắt hạ lưu. a. Ống pitto: Sử dụng một ống đo áp và một ống pitto dạng chữ L đặt vào dòng chảy như hình vẽ trên. Ống đo áp cho ta giá trị z + p/ Ống pitto dâng cao hơn một đoạn H = u2/2g Từ đó ta suy ra: Hgu  2 Vì vậy kết hợp 2 ống lại với nhau nên ta mới nói ống pitto dùng để đo vận tốc. b. Ống Ventury: 51 Là dụng cụ dùng để đo lưu lượng dòng chảy trong ống, gồm một đoạn ống hình côn thu hẹp và một đoạn ống hình côn mở rộng ghép với nhau bằng một đoạn ống ngắn hình trụ. Đặt hai ống đo áp, một ở đầu hình côn (mặt cắt 1 - 1) và một ở đầu hình trụ ( mặt cắt 2 - 2). Vận dụng bằng cách chọn mặt cắt, điểm mặt chuẩn rồi viết phương trình Becnully bỏ qua tổn thất năng lượng: g vp g vp 22 2 22 2 11   Ở đây hệ số hiệu chỉnh động năng 1, 2 = 1 xem dòng chảy rối có giá trị bé. Đồng thời ta có phương trình liên tục cho toàn dòng: Q1 = Q2 suy ra 2 2 1 2 1 12 d D v w w vv  Thay vào phương trình trên ta có được:           1 2 4 42 121 d D g vppp  Hay: hg dD dp g dD d v       .2.2. 44 4 44 4 1  h pp    21 Là độ chênh của hai độ cao đo áp, lưu lượng chất lỏng đi qua lưu lượng kế bằng: hKhg dD dD wvQ    ..2. 4 44 42 11  52 Dựa vào công thức trên muốn xác định lưu lượng chảy qua lưu lượng kế chỉ cần đo độ chênh h là tính ra lưu lượng. Đối với chất lỏng thực có tổn thất g v hw 2 2 1 21  Trong đó  là hệ số tổn thất cục bộ khi đó hKQ  1 ở đây 44 1 4 2 42 1 2 4 ddD gdD K     c. Biểu diễn hình học phương trình Becnoulli: 1. Đường năng 2. Đường đo áp 53 Đường năng trong trường hợp lưu chất lý tưởng là đường thẳng nằm ngang, trong trường hợp lưu chất thực là đường dốc xuống dọc theo dòng chảy. Nếu là dòng chảy đều (vận tốc không đổi) đường năng và đường đo áp sẽ song song với nhau. Đường năng biểu diễn năng lượng đơn vị của dòng chảy, cũng là cột áp thủy động. Để đánh giá mức độ biến thiên của năng lượng đơn vị dọc theo dòng chảy, ta xét tổn thất năng lượng đơn vị trên một đơn vị chiều dài của dòng chảy, gọi là độ dốc thủy lực: Đường đo áp biểu diễn thế năng đơn vị của dòng chảy cũng là cột áp thủy tĩnh. 5. Ý NGHĨA CỦA PHƯƠNG TRÌNH BECNULLY: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về ý nghĩa hình học và năng lượng và hình học của phương trình Becnully. 5.1. Về mặt năng lượng: Cơ năng đơn vị trong dòng chảy luôn luôn là một hằng số đối với mỗi điểm 5.2. Về mặt hình học: Cột áp thủy động luôn luôn là một hằng số đối với mỗi điểm Đại lượng Ý nghĩa thủy lực Ý nghĩa năng lượng Z Độ cao hình học Vị năng đơn vị Đô cao đo áp Áp năng đơn vị Cột áp thủy tĩnh Thế năng đơn vị Độ cao vận tốc Động năng đơn vị Cột áp thủy động Cơ năng ( NL) đơn vị 54 Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm chương 3: TT CÂU HỎI ĐÁP ÁN 1 Đường dòng là: a) Đường biểu diễn quĩ đạo chuyển động của một phần tử chất lỏng b) Đường bất kỳ được đặt ra để thuận tiện cho việc nghiên cứu c) Đường biểu diễn vận tốc trong dòng chảy d) Đường mà véc tơ vận tốc của mọi phần tử chất lỏng trên nó tiếp tuyến với nó D 2 Chuyển động dừng là chuyển động mà: a) Các thông số của dòng chảy tại vị trí quan sát cố định luôn phụ thuộc vào t b) Vận tốc tại vị trí quan sát cố định phụ thuộc vào t còn áp suất tại vị trí quan sát cố định không phụ thuộc vào t c) Vận tốc và áp suất tại vị trí quan sát cố định phụ thuộc vào t, còn khối lượng riêng không phụ thuộc vào t d) Vận tốc, áp suất và khối lượng riêng tại vị trí quan sát cố định không phụ thuộc vào thời gian t D 3 Dòng nước có lưu lượng Q = 6 m3/s, lưu lượng M (kg/s): a) 6000 b) 5000 c) 49050 d) 58860 A 4 Dòng chảy có áp trong ống tròn có bán kính của ống r0 = 60mm, bán kính thủy lực R h bằng: a) 60 mm b) 15 mm c) 30 mm d) Chưa xác định được C 5 Lưu lượng thể tích là một đại lượng được tính bằng: a) Lượng chất lỏng đi qua mặt cắt ướt của dòng chảy b)  S udSQ với S là một mặt cắt ướt của dòng chảy c) Lượng chất lỏng đi qua một mặt cắt trong một đơn vị thời gian d) Không có đáp án chính xác B 6 Cho dòng chất lỏng không nén được, chuyển động ổn định, C 55 với điều kiện nào của a, b, c thì có thể tồn tại dòng chảy có: uX = ax + by uy = cy + bz uZ = az + bx a) c = 2a,b b) b = c/2, a c) a = - c/2,b d)  (a,b,c) 7 Phương trình liên tục của chất lỏng chuyển động dừng chảy có áp trong ống tròn có dạng: a) Q = vW b)  1W1=  2W2 c) 2 22 2 11 dvdv  d) u1dS1 = u2dS2 C 8 Dòng chảy trong một kênh hình chữ nhật có bề rộng đáy b và chiều sâu cột nước là h. Bán kính thủy lực là R là: h b a) h)(b bh R   . b) )h2(b bh R   c) 2hb bh R   . d) Không đủ số liệu tính. C 9 Dòng chảy có áp trong ống tròn, nếu đường kính d1 = 2 d2; thì vận tốc v2 bằng: a) 4 v1 b) 2 v1 c) 1/4 v1 d) 1/2 v1 A 10 Xét một dòng chảy có áp ổn định trong ống, lưu lượng khối lượng trong ống: a) Có đơn vị là kg/s b) Là khối lượng chất lỏng đi qua mặt cắt ướt của dòng chảy trong một đơn vị thời gian c) Là khối lượng chất lỏng đi qua một mặt cắt ngang bất kỳ của đường ống trong một đơn vị thời gian d) Cả 3 câu kia đều đúng D 56 CHƯƠNG 4: TỔN THẤT NĂNG LƯỢNG Mã chương: MH22 – 04 Giới thiệu: Chương này cung cấp cho sinh viên học sinh những kiến thức về thí nghiệm reynolds, chế độ dòng chảy, tổn thất năng lượng, tổn thất dọc đường, tổn thất cục bộ,các dạng bài toán đơn giản, phức tạp. Mục tiêu: - Thí nghiệm reynolds. - Chế độ dòng chảy (chảy tầng chảy rối). - Xác định hệ số ma sát và hệ số tổn thất cục bộ. - Trình bày được khái niệm của đường ống đơn giản, đường ống phức tạp. - Thiết lập các công thức tính toán trong một số đường ống phức tạp. - Trình bày phương pháp tính thủy lực đường ống của máy bơm ly tâm. Nội dung chính: 1. KHÁI NIỆM CHUNG: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về tổn thất năng lượng, tổn thất dọc đường và tổn thất cục bộ. 1.1. Tổn thất năng lượng là gì: Trong quá trình chuyển động năng lượng riêng của dòng chảy bị tiêu hao được khắc phục các lực cản, một phần làm nóng vật hoặc môi trường tiếp xúc với chất lỏng, một phần nóng bản thân chất lỏng. phần năng lượng này không thu hồi được, hiện tượng này làm giảm đáng kể hiệu suất hệ thống thủy lực. * Nhiệm vụ: Nghiên cứu cấu tạo nội bộ chất lỏng nơi xảy ra tổn thất từ đó tìm ra nguyên nhân gây nên tổn thất. Trong phương trình Becnully tham số hw12 là năng lượng tính cho một đơn vị trọng lượng chất lỏng của dòng chảy bị tiêu hao để khắc phục các trở lực trong quá trình chuyển động. hw12:Tổn thất năng lượng đơn vị hay còn gọi Tổn thất cột áp. Các trở lực này có thể là do: - Lực ma sát nhớt gây ra trong nội bộ dòng chảy. - Do sự chuyển động hỗn loạn của các phân tử chất lỏng va vào nhau. - Hoặc những nơi này dòng chảy bị thay đổi đột ngột. Tổn thất năng lượng trong dòng chảy (sức cản thủy lực) chia làm 2 loại: - Tổn thất dọc đường (hd) - Tổn thất cục bộ (hc) 57 => hw12 = hd + hc 1.2. Tổn thất dọc đường: Là tổn thất xảy ra dọc theo đường di chuyển của dòng chảy (tổn thất cần thiết để thắng sức cản do ma sát) 1.3. Tổn thất cục bộ: Là tổn thất mà xảy ra tập trung tại một nơi nào đó của dòng chảy. Ví dụ: Khóa, van, lưới lọc hoặc tại những nơi dòng chảy bị thu hẹp bị mở rộng, co hẹp, uốn khúc một cách đột ngột (dòng chảy bị biến dạng đột ngột) .(tổn thất do sự thay đổi hình dạng mặt biên của dòng chảy) Tổn thất năng lượng trong các dòng chảy phụ thuộc nhiều vào trạng thái của chúng. Điều kiện ta coi tổn thất dọc đường và cục bộ xảy ra độc lập nhau: khoảng cách giữa hai cục bộ liên tiếp nhau 20 - 50 lần đường kính ống. 2. THÍ NGHIỆM REYNOLDS: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về thí nghiệm Reynolds, trị số Reynolds và trạng thái của dòng chảy: chảy rối hay chảy tầng hay quá độ. 2.1. Thí nghiệm Reynolds: Thùng lớn A chứa nước (nước được giữ yên tĩnh tuyệt đối) Thùng B (thùng lường) để đo lưu lượng nước chảy ra. Ống thủy tinh được gắn chặt với thùng A, có đường kính trong không đổi. một đầu loe ra ngoài để nước chảy trong ống không có tổn thất, đầu kia dùng khóa K1 để điều chỉnh lưu lượng và vận tốc nước trong ống. Thùng C: chứa nước màu (trọng lượng riêng nước màu và nước bằng nhau). Được dẫn qua ống kim loại đến kim rỗng được đặt trùng với trục ống thủy tinh, lưu lượng nước màu được điều chỉnh nhờ khóa K2. Ta tiến hành thí nghiệm như sau: 58 Mở nhẹ khóa K1 sao cho vận tốc nước trong ống thủy tinh nhỏ, sau khi cho nước chảy ổn định mở khóa K2 sao cho nước màu chảy vào ống thủy tinh. Ta nhận thấy nước màu chảy thành một vệt như sợ chỉ điều này chứng tỏa nước và nước màu chảy hoàn toàn riêng lẻ nhau. Tiếp tục mở khóa K1 hiện tượng trên tiếp tục xảy ra trong một khoảng thời gian nữa cho đến khi K1 đạt một vị trí xác định tức vận tốc trong ống có một vị trí xác định thì lớp màu bắt đầu giao động lượng sóng nếu tiếp tục mở K1 nữa thì vệt nước màu sẽ được đứt đoạn, và cứ thế tiếp tục thì nước màu hòa lẫn vào môi trường nước. điều này chứng tỏa nước và nước màu chuyển động hỗn loạn và hoàn toàn xáo trộn lẫn nhau. Ta làm ngược lại đóng dần khóa K1 đến một lúc nào đó vệt màu xuất hiện trở lại và cuối cùng căng như sợ chỉ ban đầu. Qua thí nghiệm của Reynolds ông đã chỉ ra có 3 trạng thái chuyển động của chất lỏng: Tầng - quá độ - rối. 2.2. Phân loại trạng thái chảy: - Trạng thái chảy tầng: khi các phân tử chất lỏng chuyển động từng lớp riêng rẽ nhau không xáo trộn lẫn nhau. - Trạng thái chảy rối: khi các phân tử chất lỏng chuyển động hỗn độn, xáo trộn lẫn nhau. - Trạng thái dòng chảy trong đó các phân tử chất lỏng chảy trung gian: Trạng thái chảy quá độ => Trạng thái chảy quá độ tồn tại trong khoảng thời gian rất ngắn và không ổn định. - vpg = f (đường kính ống và loại chất lỏng) - Vận tốc phân giới trên ( ): là vận tốc khi các phân tử chất lỏng chuyển động từ trạng thái chảy tầng chảy rối - Vận tốc phân giới dưới ( ): là vận tốc khi các phân tử chất lỏng chuyển động từ trạng thái chảy rối chảy tầng. Nếu : Trạng thái chảy tầng Nếu : Trạng thái chảy rối 2.3. Số Reynolds: vpg: Phụ thuộc vào loại chất lỏng trong ống thủy tinh, đường kính ống làm thí nghiệm như vậy không thể dùng vpg để làm tiêu chuẩn phân loại trạng thái chảy với mọi loại ống mọi chất lỏng. 59 Theo Reynolds (Re) trạng thái chảy phụ thuộc vào tổ hợp không thứ nguyên bao gồm các yếu tố ảnh hưởng sự chuyển động của chất lỏng. - Vận tốc trung bình tiết diện ướt : v (m/s) - Đường kính ống làm thí nghiệm : d (m) - Hệ số nhớt động học :  (m2/s) Từ đó suy ra hệ số Reynolds là: ).( . Re 2 s m m s md    Hệ số Re không có đơn vị. Khi Re<2320 : Dòng chảy tầng. Khi Re2320 : Dòng chảy rối. Nếu ống không tròn thì ta tìm theo bán kính thủy lực ReRh   h Rh R. Re  Thấy Re = 4ReRh - Re < 2320 hoặc Repg < 580 ta suy ra dòng chảy tầng - Re  2320 hoặc Repg  580 ta suy ra dòng chảy rối. vpg t    dtpgt pg . Re  vpg d    ddpgd pg . Re  Nếu Re Re t pg  dòng chảy rối. Redpg < Re < Repg t  có thể dòng chảy tầng hoặc chảy rối nhưng thường ta chọn chế độ dòng chảy rối. 3. TỔN THẤT DỌC ĐƯỜNG (hđ): Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên về kiến thức tổn thất dọc dường, dùng đổ thị hay công thức toán học để tìm hệ số ma sát. 3.1. Đặc điểm của tổn thất dọc đường: Trong quá trình di chuyển lớp chất lỏng mỏng sát thành rắn bám chặt vào thành v=0 và các lớp các phân tử chất lỏng chuyển động trượt lên nó. Ngoài ra trong khi di chuyển thì các lớp chuyển động trượt lên trên nhau (đối với chảy tầng) hoặc chuyển động hỗn loạn va chạm lẫn nhau (đối với chảy rối) và làm cản trở của chất lỏng gây tiêu hao trong dòng chảy vì vậy nguyên nhân gây tổn thất dọc đường là: Đối với chảy tầng: sự ma sát giữa hai lớp chất lỏng. Đối với chảy rối: sự va đập hỗn loạn của các phân tử chất lỏng Theo thí nghiệm của Reynolds: 60 hd = k1.v : dòng chảy tầng hd = k2.v m : dòng chảy rối k1, k2 : hằng số tỉ lệ. m = 1,7  2 :Trong đoạn quá độ m = 2 : Chảy rối Năm 1856 ông đưa ra công thức tổng quát gọi là công thức Darcy g v d l hd 2 .. 2  (m) Dòng chảy có áp trong ống trên. Trong đó :  : Hệ số ma sát phụ thuộc vào số Re và tình trạng thành rắn giới hạn dòng chảy. l : Chiều dài ống (m). d : Đường kính ống(m) v : Vận tốc trung bình mặt cắt ướt (m/s) Dòng chảy không áp: d = 4Rh g v R l h h d 2 . 4 . 2  3.2. Hệ số ma sát : Đồ thị Moody: 61 Có 5 khu vực: 1 - Chảy tầng có:  = 64/Re 2 - Chảy quá độ từ tầng sang rối: chưa có qui luật nào. 3 - Chảy rối thành trơn:  = f (Re). 4 - Chảy quá độ từ thành trơn sang thành nhám:  = f (Re,n). 5 - Chảy rối thành nhám:  = f (n). N = /d: độ bóng tương đối. Trong đó: : độ nhám thô. d: đường kính danh nghĩa. 3.3. Công thức tính hệ số ma sát : + Khu vực chảy rối thành trơn: - Công thức Balasius dùng khi 2320 < Re < 105. 25.0Re 3164.0  - Công thức Konacop dùng khi 105 < Re < 3.26.106.  25.1Relg8.1 1   + Khu vực chảy rối thành nhám không hoàn toàn: Công thức Antơsun: 25.0 Re 100 46.11.0          d  Trong đó: : độ nhám tuyệt đối trang sách vật liệu chịu nhiệt. d: đường kính ống. + Khu vực chảy rối thành nhám: - Công thức Nicurat khi Re > 4.106. 2 0 74.1lg2 1          r  Trong đó: r0: bán kính trong của ống  : độ nhám tuyệt đối. + Công thức Frenken: 2 7.3lg 25.0               d  Có thể sử dụng công thức suy ra từ hệ số chesy: JRCv .. Trong đó v: Vận tốc trung bình mặt cắt ướt. 62 C: Hệ số chesy R: Bán kính thủy lực. J: Độ dốc thủy lực. l h RC v J đ .2 2 gR vl gRC vlg RC lv hđ 2.4 .. 2.4. ..4.2 . . 2 2 2 2 2   Suy ra 2 8 C g  l h R g v g v R l h đđ ... 8 24 . 2    JRCv .. Với  g C 8  Phương pháp tính C: + Công thức Manming: 6 1 1 R n C  R: Bán kính thủy lực (R < 0.5m) n: Hệ số nhám (n < 0.02) + Công thức Pavlopxki: yR n C 1  0.01  n  0.04 0.1m  R  4m Cách tính y: Với R < 1m thì y tính công thức sau: ny 5.1 Với R  1m thì y tính công thức sau: ny 3.1 4. TỔN THẤT CỤC BỘ ( hc): Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về tổn thất cục bộ, đặc điểm và công thức về hệ số cục bộ, cách tính hệ số cục bộ về đột thu đột mở 4.1. Đặc điểm của tổn thất cục bộ: 63 Thực nghiệm chứng tỏ rằng khi chất lỏng chuyển động đến các khu vực chắn cản đột thu đột mở thì lập tức xuất hiện khu vực xoắn tại mặt phân chia giữa dòng chính và vòng xoáy xảy ra sự chuyển động hỗn loạn của chất lỏng. Năng lượng riêng của dòng chảy tại đây mất mát quá lớn gây nên tổn thất năng lượng. Công thức Weisbach: g v h cc 2 . 2  Trong đó: v : Vận tốc ở hạ lưu vật cản. c : Hệ số tổn thất cục bộ. Phụ thuộc vào trạng thái dòng chảy và phụ thuộc vào đặc trưng hình học của vật cản. Thực nghiệm chứng tỏ rằng dòng chảy rối thì tổn thất cục bộ hc = v n(n = 2). Lúc này  không phụ thuộc vào Re còn dòng chảy tầng thì tổn thất cục bộ hc = v n (n < 2). Lúc này  phụ thuộc vào Re để đánh giá sơ bộ x Z Re  Trong đó Z: Hệ số phụ thuộc đặc trưng hình học. x: Hệ số tùy thuộc vào mức độ vận cản bị phá vỡ của kết cấu tầng. 4.2. Hệ số tổn thất cục bộ. Đột mở và Đột thu 4.2.1. Hệ số tổn thất cục bộ của dòng đột mở: 64 Dòng đột mở là dòng chảy từ nơi có tiết diện nhỏ sang nơi có tiết diện lớn hơn. Tổn thất cục bộ đột mở. 2 1 2 1       W W dm suy ra g v h dmdm 2 . 2 2 2 2 11        W W dm suy ra g v h dmdm 2 . 2 1 Trong đó W1 : Tiết diện nhỏ. W2 : Tiết diện lớn. v1 : Vận tốc tiết diện nhỏ. v2 : Vận tốc tiết diện lớn. Trường hợp đặt biệt: chất lỏng từ ống chảy vào bể thì W1 nhỏ hơn rất nhiều W2 nên dm =1 và g v hdm 2 2 1 4.2.2. Hệ số tổn thất cục bộ của dòng đột thu: Dòng đột thu là dòng chảy từ nơi có tiết diện lớn vào nơi có tiết diện nhỏ hơn. Tổn thất cục bộ đột thu: 2 1 21.5,0        W W dt g v h dtdt 2 ..5,0 2 2 Trong đó : W1 : Tiết diện lớn. W2 : Tiết diện nhỏ. v1 : Vận tốc tiết diện lớn. v2 : Vận tốc tiết diện nhỏ. Trường hợp đặt biệt : Chất lỏng chảy từ bể vào ống : W1 lớn rất nhiều so với W2 g v hdt 2 .5,0 2 2 4.2.3. Các tổn thất khác: - Tổn thất cục bộ qua chổ uốn cong đều: 90 163,0131,0 05.3                  R d u suy ra g v h uu 2 2  65 - Tổn thất cục bộ qua khóa và van: g v h kk 2 2  Trong đó k :phụ thuộc vào loại khóa van và độ mở của khóa van. - Tổn thất cục bộ qua ngã ba dòng chảy: g v h nn 2 2  Hệ số n lấy gần đúng theo kinh nghiệm. 5. TÍNH TOÁN THỦY LỰC: Mục tiêu: Cung cấp cho học sinh sinh viên kiến thức về tính toán thủy lực, phân loại đường ống thủy lực, các dạng bài toán đơn giản và phức tạp. Đường ống dùng để vận chuyển chất lỏng từ nơi đến nơi khác hay là phương tiện truyền cơ năng của chất lỏng. vận tải đường ống còn là một ngành khá phát triển. học phần này ta thiết kế, kiểm tra hoặc điều chỉnh hệ thống sẵn có cho phù hợp với yêu cầu về cột áp và lưu lượng ít gây tổn thất năng lượng. 5.1. Phân loại đường ống thủy lực: 5.1.1. Dựa vào tổn thất năng lượng: chia thành 2 loại: - Ống dài: hd là chủ yếu, bỏ qua hc, hc >d (hàng 1000 lần). - Ống ngắn: hc > 10%hw. 5.1.2. Dựa kết cấu đường ống: - Đường ống đơn giản: là đường ống có đường kính d và Q không đổi dọc theo chiều dài. - Đường ống phức tạp: là đường ống d và Q thay đổi dọc theo chiều dài. - Cho nên việc tính toán đường ống đơn giản là nền tản cho việc tính toán ống phức tạp. 5.1.3. Công thức tính toán: a. Tính công suất tiêu hao khi vận chuyển đường ống: N = QH (W) Trong đó:  : Trọng lượng riêng của chất lỏng vận chuyển (N/m2). Q : Lưu lượng chất lỏng (m3/s) H : Độ chênh cột áp (năng lượng đơn vị) (m) b. Phương trình Becnully đối với chất lỏng thực( hw12: tổn thất năng lượng): 66 Hay là e1 = e2 + hw12. Trong đó: e1 : Năng lượng đơn vị đầu ống. e2 : Năng lượng đơn vị cuối ống. - Phương trình lưu lương: Q = v.W - Công thức tính tổn thất hw : ; 2 2 g v d l hd  g v h cc 2 2  Trong đó , các giá trị tổn thất ma sát và tổn thất cục bộ ở phần trên đã giới thiệu. 5.2. Tính toán đường ống đơn giản: Có 4 bài toán cơ bản về đường ống đơn giản. Bài toán số 1: Tính H khi biết Q, l, d, n. Từ phương trình Becnully ta suy ra: H = H1 - H2 = hw 42 2 . 8 . dg Q d l hH w          Bài toán số 2: Tính Q khi biết H,l,d,n. Giải bằng 2 phương pháp: - Phương pháp cột áp tới hạn (Hc) khi không có cản cục bộ. Ta có: H = H1 - H2 = Hd Re. . 32 3 2 dg lv H d  - Nếu chất lỏng chảy tầng:  = 64/Re. vl gd HQQ gd vl H 128 128 4 4    - Nếu H > Hc: chảy rối, nên tính  bằng phương pháp thử dần. - Phương pháp biểu đồ (cho cả 0). Cho các trị số Q, vẽ H(Q) theo công thức ở trên từ biểu đồ đó khi cho H sẽ có Q tương ứng. Bài toán số 3: Tính d biết l, H, Q, n Từ biểu thứ trên ta suy ra: 2 2 4 8 Q d l gH d          Tìm d bằng đồ thị: 67         222 4 1 )( 8 Q d l gH y dy   Giao điểm 2 đường cong đó chiếu xuống hoành độ là d cần tìm. Bài toán số 4: Tính d, H khi biết Q, l, n. Tính trước d theo vkt: vận tốc kinh tế đã xác định hay vtb sau đó ta tính H như bài toán số 1. 5.3. Tính toán đường ống phức tạp: Dựa trên cơ sở tính toán bài toán đơn giản. 5.3.1. Đường ống nối tiếp: Ta có quan hệ: Q = Q1 = Q2 = ..= Qn. H = H1 + H2 + ..+ Hn. Chọn H sao cho thích hợp. 2 1.142 2 1 1 . 8 . QW dg Q d l H          2 222 QWH  2 1 2 21 )....( QSQWWWH n in  Bằng phương pháp đồ giải: xây dựng đường quan hệ H - Q. 5.3.2. Đường ống nối song song: 68 Đặc điểm thủy lực: Q = Q1 + Q2 + ..+ Qn. H = H1 = H2 = ..= Hn. H = W1Q1 2 = W2Q2 2 =.= WnQn 2 Suy ra: 1 2 1 2 Q W W Q  1 3 1 3 Q W W Q  1 1 3 1 2 1 .....1 Q W W W W W W Q n                    nW W W W W W Q WHH 1 3 1 2 1 2 .11 ...1 Tương tự, có thể giải bằng đồ thị. a. Đường ống phân nhánh hở: Q1,Q2,Q3,Q4,Q5: lưu lượng chất lỏng phấn phối theo các vị trí. Các bước tính toán: Bước 1: chọn đường ống cơ bản: là đường ống vận tải năng lượng của chất lỏng lớn nhất; thường chọn Q hay chọn l dài nhất. Bước 2: Tính toán thủy lực cho đường ống đã chọn. Bước 3: Kiểm tra trên đường ống nhánh, xem với năng lượng đã tính có độ tải cho một nhánh không? Không đủ phải chọn lại tính lại. b. Đường ống phân phối liên tục. 69 Qff = q.l ( trong đó q: lưu lượng trên 1 đơn vị dài). QM = Qv – Qff.x/l = Qf + Qff – Qff.x/l. Tính tổn thất năng lượng dh trên dx ( coi lưu lượng không đổi trên dx) với  = 0. 2 132 8        x l Q QQ d dx g dh nn  suy ra         22 52 0 3 1 . 8 ffffff l d QQQQ d dx g dhh   Chính là độ chênh lệch cột áp. Ngoài ra có thể tính toán thủy lực đường ống dài phức tạp dựa trên cơ sở tính toán đường ống ngắn phức tạp bỏ qua hc. Bài tập chương 4: 1. Nước chảy từ bình cao xuống thấp qua ống có đường kính d = 50mm, chiều dài L = 30m. Xác định độ chân không ở mặt cắt x - x, nếu độ chênh lệch mực nước trong hai bình H = 4.5m, chiều cao của xi phông z = 2.5m, hệ số cản dọc đường 028,0 , bán kính vòng R = 50mm, khoảch cách từ đầu ống đến mặt cắt x - x là L1 = 10m. Giải: 70 Viết phương trình Becnouly cho mặt cắt 1 - 1 & 2 - 2. Cho mặt cắt 2 - 2 làm chuẩn ta có: (*) 22 2 222 2 2 111 1      h vp z vp z  Trong đó :            0 1 0; 21 21 21 21 vv ppp Chon zHz a  Thay vào (*) ta được :             d L gH v g v d L hH 2 2 2 8,16 05,0 30 028,0  d L  66,2129,0.45,04 621654321   Vậy :   xvsm d L gH v       /13,2 66,28,16 5,4.81,9.22  Viết phương trình Becnouly cho mặt cắt 1 - 1 & x - x. Cho mặt cắt 1 - 1 làm chuẩn ta có: (**) 22 22 111 1 x h g vp z g vp z xxxx       Trong đó :            x xa x x vvv pppp Chon zzz 21 21 1 21 0 1 ;0  Thay vào (**) ta được: x h g v L pp xxa    2 2 1 Mà  xa ck pp h   x h g v zh xxck  2 2 g v d L h x x 2 2 1         6,5 05,0 10 028,01  d L  Và 79,029,05,021     mh g v zh x x xck 21,4 81,9.2 13,2 79,06,515,2 2 22   71 2. Nước từ một bình chứa A chảy vào bể chứa B, theo một đường ống gồm hai loại ống có đường kính khác nhau. Biết zA = 13m, zB = 5m, L1 = 30m, d1 = 150mm, 031.01  ,d2 = 200mm, L2 = 50m, 029.02  . Ống dẫn là loại ống gang đã dùng, giả thiết nước trong ống ở khu sức cản bình phương. Tính lưu lượng Q và vẽ đường cột nước, đường đo áp của đường ống. Giải: Viết Phương trình Becnouly cho mặt cắt 1-1 & 2 - 2, lấy 0 - 0 làm chuẩn ta có: )1( 22 2 222 2 111 h h vp z vp z BA       Trong đó :            0 1 ; 21 21 21 21 vv ppp Chon hzHz a b  Thay vào (1) ta được :  mZZh BA 8513  Mặt khác : g v d L g v d L hhh cd 22 2 2 3 2 2 2 2 1 21 1 1 1                 Phương trình liên tục: 2 1 2 2 2 1 2 212211 .. d d V A A VVAVAV  Thay vào ta được:                                        3 2 2 2 4 1 2 21 1 1 1 2 2 2 2 3 2 2 24 1 4 2 2 2 21 1 1 1 222  d L d d d L g v g v d L d d g v d L h                     3 2 2 2 4 1 2 21 1 1 1 2 2   d L d d d L gh v 5,01  (bể vào ống) . 191,0 200 150 11 2222 2                               D d  . 13  (ống ra bể) 72  smv /2863,2 1 2,0 50 029,0 15,0 2,0 191,05,0 15,0 30 031,0 8.81,9.2 42                      Lưu lượng :    slsmdvQ /8,71/0718,0 4 2,0.14,3 .2863,2 4 . 3 22 2 2   * Ngân hàng câu hỏi trắc nghiệm chương 4: TT CÂU HỎI ĐÁP ÁN 1 Thế năng đơn vị là: a) z + p/  b) Có đơn vị là m c) Thế năng của một đơn vị trọng lượng chất lỏng d) Các đáp án kia đều đúng D 2 Công mà một đơn vị trọng lượng chất lỏng có khả năng tạo ra do áp suất là: a) p b) p/  c) gh2 d) Không có câu trả lời B 3 Hệ số hiệu chỉnh động năng: a) Có giá trị bằng 2 khi dòng chảy tầng b) Là tỉ số giữa động năng thực và động năng tính theo vận tốc trung bình c) Được đưa vào do sự phân bố vận tốc không đều của các phần tử chất lỏng trên một mặt cắt ướt d) Các đáp án kia đều đúng D 4 Đường đo áp (z+p/  ) dọc theo một đường ống tròn nằm ngang có đường kính không đổi: a) Luôn luôn dốc lên theo chiều dòng chảy b) Luôn luôn dốc xuống theo chiều dòng chảy c) Luôn luôn ở trên đường năng d) Có thể tăng hoặc giảm tùy thuộc vào tổn thất trên đường ống B 5 Ống

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfky_thuat_may_lanh_va_dieu_hoa_khong_khi_co_so_thuy_khi_va_ma.pdf