Những đóng góp của thuyết tiến hóa đối với sự phát triển của triết học

Môc lôc Trang Më ®Çu 1 Néi dung 2 I. TriÕt häc lµ g×? 2 II. C¸c vÊn ®Ò TriÕt häc vÒ Khoa häc 3 1. C¸c vÊn ®Ò TriÕt häc vÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu 3 2. VÊn ®Ò ch©n lý vµ vÊn ®Ò tiÕn bé trong Khoa häc 10 III. Lý luËn tiÕn hãa 11 1. T×nh h×nh ph¸t triÓn sinh häc cuèi thÕ kû XVII ®Çu thÕ kû XIX. 11 2. Lý luËn §ac uyn 13 3. Nh÷ng ý kiÕn trao ®æi gi÷a M¸c vµ ¡ngghen vÒ §¸c uyn vµ lý luËn tiÕn hãa 13 KÕt luËn 17 Më ®Çu Trong lÞch sö ph¸t triÓn cña m×nh, triÕt häc lu«n ®­îc g¾n liÒn víi khoa häc tù nhiªn. Thêi kú cæ ®¹i, triÕt häc th­êng ®­îc ®ång nhÊt víi c¸c khoa häc nhµ th«ng th¸i. C¸c khoa häc tù nhiªn, trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn dÇn dÇn t¸ch khái vµ trë nªn ®éc lËp víi triÕt häc. Tuy nhiªn gi÷a chóng vÉn cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi nhau. Thø nhÊt, mçi mét thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn l¹i lµ mét minh chøng hïng hån ®èi víi sù ®óng ®¾n cña c¸c häc thuyÕt triÕt häc duy vËt tiÕn bé (nh­ thuyÕt t­¬ng ®èi, c¬ häc l­îng tö, cÊu t¹o cña vËt chÊt vµ sù sèng, nguån gèc vµ triÕt häc cña sù sèng, cña vÞ trÝ, sù to¸n häc hãa logic cæ ®iÓn vµ phi cæ ®iÓn, c¸ch m¹ng th«ng tin, c¸c khoa häc vÒ t­ duy, c¸c khoa häc x· héi). Nh­ng bªn c¹nh ®ã nh÷ng thµnh tùu cña khoa häc tù nhiªn ®«i khi còng dÉn ®Õn mét sù khñng ho¶ng cña triÕt häc, khi mµ khoa häc kh¸m ph¸ ra nh÷ng kiÕn thøc míi tr¸i ng­îc víi nh÷ng nhËn thøc ®ã, triÕt häc duy t©m ®· lîi dông ®iÒu nµy ®Ó chèng l¹i triÕt häc duy vËt vµ cñng cè cho hÖ thèng lý thuyÕt sai lÇm cña m×nh. Thø hai, nh÷ng lý thuyÕt cña c¸c hÖ thèng triÕt häc l¹i lµ nh÷ng gîi ý cho khoa häc trªn con ®­êng kh¸m ph¸ thÕ giíi vµ cñng cè cho khoa häc ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ®Ó kh¸m ph¸ b¶n chÊt cña ®èi t­îng. Nh­ vËy sinh vËt häc víi t­ c¸ch lµ mét bé phËn cña khoa häc tù nhiªn còng ®· cã nh÷ng ®ãng gãp vµo sù ph¸t triÓn cña triÕt häc. Häc thuyÕt tiÕn hãa cña §acuyn vµ thuyÕt tÕ bµo ®· ®­îc C. M¸c ®¸nh gi¸ lµ hai trong ba ph¸t hiÖn c¬ b¶n nhÊt cña khoa häc tù nhiªn ë thÕ kû m­êi chÝn, ®· cã ¶nh h­ëng lín tíi viÖc h×nh thµnh triÕt häc duy vËt biÖn chøng (ph¸t hiÖn cßn l¹i lµ thuyÕt b¶o tån n¨ng l­îng). §ã lµ ch­a kÓ ®Õn sù ra ®êi cña thuyÕt ph©n tö AND vÒ c¬ chÕ di truyÒn. §©y lµ mét cuéc c¸ch m¹ng lín trong sinh häc nã cho ta hiÓu biÕt s©u s¾c vÒ sù sèng, nã gi¶i thÝch ®­îc c¬ chÕ biÕn dÞ trong thuyÕt tiÕn hãa trªn ®©y vµ tõ ®ã ®em l¹i rÊt nhiÒu øng dông quan träng trong y häc, n«ng nghiÖp ... ChÝnh v× lý do nµy t«i ®· chän ®Ò tµi tiÓu luËn cña m×nh: "Nh÷ng ®ãng gãp cña thuyÕt tiÕn hãa ®èi víi sù ph¸t triÓn cña triÕt häc". Néi dung I. TriÕt häc lµ g×? TriÕt häc ra ®êi vµo kho¶ng thÕ kû thø t¸m ®Õn thÕ kû thø chÝn tr­íc c«ng nguyªn. Víi nh÷ng thµnh tùu rùc rì trong c¸c nÒn triÕt häc cæ ®¹i ë Trung Quèc, Ên §é, Hy L¹p. §èi víi sù ph¸t triÓn t­ t­ëng ë T©y ¢u, kÓ c¶ ®èi víi triÕt häc Mac, triÕt häc cæ Hy L¹p cã ¶nh h­ëng rÊt lín. P.Angghen ®· nhËn xÐt "Tõ c¸c h×nh thøc mu«n h×nh, mu«n vÎ cña triÕt häc Hy L¹p, cã nghÜa lµ "yªu thÝch (philos) sù th«ng th¸i (sophia)". TriÕt häc ®­îc xem lµ h×nh thøc cao nhÊt cña tri thøc; nhµ triÕt häc lµ nhµ th«ng th¸i cã kh¶ n¨ng tiÕp cËn ch©n lý, nghÜa lµ cã thÓ lµm s¸ng tá b¶n chÊt cña mäi vËt. Víi quan niÖm nh­ vËy, triÕt häc thêi cæ ®¹i kh«ng cã ®èi t­îng riªng cña m×nh mµ ®­îc coi lµ "khoa häc cña c¸c khoa häc", bao gåm toµn bé tri thøc cña nh©n lo¹i. Trong suèt "®ªm dµi trung cæ" cña ch©u ¢u, triÕt häc ph¸t triÓn mét c¸ch khã kh¨n trong m«i tr­êng hÕt søc chËt hÑp, nã kh«ng cßn lµ mét khoa häc ®éc lËp mµ chØ lµ mét bé phËn cña thÇn häc, nÒn triÕt häc tù nhiªn thêi cæ ®¹i ®· bÞ thay thÕ bëi triÕt häc kinh viÖn. Sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña khoa häc vµo thÕ kû XV thÕ kû XVI ®· t¹o mét c¬ së tri thøc cho sù phôc h­ng triÕt häc. §Ó ®¸p øng yªu cÇu cña thùc tiÔn, ®Æc biÖt yªu cÇu cña s¶n xuÊt c«ng nghiÖp, c¸c bé m«n khoa häc chuyªn ngµnh nhÊt lµ c¸c khoa häc thùc nghiÖm ®· ra ®êi vµ tÝnh c¸ch lµ nh÷ng khoa häc ®éc lËp. Sù ph¸t triÓn x· héi ®­îc thóc ®Èy bëi sù h×nh thµnh vµ cñng cè quan hÖ s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa, bëi nh÷ng ph¸t hiÖn lín vÒ ®Þa lý vµ thiªn v¨n cïng c¸c thµnh tùu kh¸c cña khoa häc tù nhiªn vµ khoa häc nh©n v¨n ®· më ra mét thêi kú míi cho sù ph¸t triÓn triÕt häc. TriÕt häc duy vËt chñ nghÜa dùa trªn c¬ së tri thøc cña khoa häc thùc nghiÖm ®· ph¸t triÓn nhanh chãng trong cuéc ®Êu tranh víi chñ nghÜa duy t©m vµo t«n gi¸o ®· ®¹t tíi ®Ønh cao míi trong chñ nghÜa duy vËt thÕ kû XVI - XVII ë Anh, Ph¸p, Hy l¹p vµ nh÷ng ®¹i biÓu tiªu biÓu nh­ Ph. Bec¬n, T. Hopx¬ (Anh) §i®r«, Henvetiuyt (Ph¸p), Xpinoda (Hy L¹p)... V.I. Lªnin ®Æc biÖt ®¸nh gi¸ cao c«ng lao cña c¸c nhµ duy vËt Ph¸p thêi kú nµy ®èi víi sù ph¸t triÓn chñ nghÜa duy vËt trong lÞch sö triÕt häc tr­íc M¸c: "Trong suèt c¶ lÞch sö hiÖn ®¹i cña ch©u ¢u vµ nhÊt lµ vµo cuèi thÕ kû XVIII, ë n­íc Ph¸p, n¬i diÔn ra mét cuéc quyÕt chiÕn chèng tÊt c¶ nh÷ng r¸c r­ëi cña thêi trung cæ, chèng chÕ ®é phong kiÕn trong c¸c thiÕt chÕ vµ t­ t­ëng, chØ cã chñ nghÜa duy vËt lµ triÕt häc duy nhÊt triÖt ®Ó, trung thµnh víi tÊt c¶ mäi häc thuyÕt cña khoa häc tù nhiªn, thï ®Þch vµ mª tÝn vµ thãi ®¹o ®øc gi¶, ... MÆt kh¸c, t­ duy triÕt häc còng ®­îc ph¸t triÓn trong c¸c häc thuyÕt triÕt häc duy t©m mµ ®Ønh cao lµ triÕt häc Heghen, ®¹i biÓu xuÊt s¾c cña triÕt häc cæ ®iÓn §øc. Sù ph¸t triÓn cña c¸c bé m«n khoa häc ®éc lËp chuyªn ngµnh còng tõng b­íc lµm ph¸ s¶n tham väng cña triÕt häc muèn ®ãng vai trß "khoa häc cña khoa häc". TriÕt häc Heghen lµ häc thuyÕt triÕt häc cuèi cïng mang tham väng ®ã. Heghen xem triÕt häc cña m×nh lµ mét hÖ thèng phæ biÕn cña sù nhËn thøc, trong ®ã nh÷ng ngµnh khoa häc riªng biÖt chØ lµ nh÷ng m¾t kh©u phô thuéc vµo triÕt häc. Hoµn c¶nh kinh tÕ - x· héi vµ sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña khoa häc vµo ®Çu thÕ kû XIX ®· dÉn ®Õn sù ra ®êi cña triÕt häc Mac. §o¹n tuyÖt triÖt ®Ó víi quan niÖm "khoa häc cña khoa häc", triÕt häc Macxit x¸c ®Þnh ®èi t­îng nghiªn cøu cña m×nh lµ tiÕp tôc gi¶i quyÕt mèi quan hÖ gi÷a vËt chÊt vµ ý thøc trªn lËp tr­êng duy vËt triÖt ®Ó vµ nghiªn cøu nh÷ng quy luËt chung nhÊt cña tù nhiªn, x· héi, t­ duy. TriÕt häc nghiªn cøu thÕ giíi b»ng ph­¬ng ph¸p cña riªng m×nh kh¸c víi mäi khoa häc cô thÓ. Nã xem xÐt thÕ giíi nh­ mét chØnh thÓ vµ t×m c¸ch ®­a l¹i mét hÖ thèng c¸c quan niÖm vÒ chØnh thÓ ®ã. §iÒu ®ã chØ cã thÓ thùc hiÖn ®­îc b»ng c¸ch tæng kÕt toµn bé lÞch sö cña khoa häc vµ lÞch sö cña b¶n th©n t­ t­ëng triÕt häc. TriÕt häc lµ sù diÔn t¶ thÕ giíi quan b»ng lý luËn. ChÝnh v× tÝnh ®Æc thï nh­ vËy cña ®èi t­îng triÕt häc mµ vÊn ®Ò t­ c¸ch khoa häc cña triÕt häc vµ ®èi t­îng cña nã ®· g©y ra nh÷ng cuéc tranh c·i kÐo dµi cho ®Õn hiÖn nay. NhiÒu häc thuyÕt triÕt häc hiÖn ®¹i ph­¬ng T©y muèn tõ bá quan niÖm truyÒn thèng vÒ triÕt häc, x¸c ®Þnh ®èi t­îng nghiªn cøu riªng cho m×nh nh­ m« t¶ nh÷ng hiÖn t­îng tinh thÇn, ph©n tÝch ng÷ nghÜa, chó gi¶i v¨n b¶n... MÆc dï vËy, c¸i chung trong häc thuyÕt triÕt häc lµ nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò chung nhÊt cña giíi tù nhiªn, cña x· héi vµ con ng­êi, mèi quan hÖ cña con ng­êi nãi chung, cña t­ duy con ng­êi nãi riªng víi thÕ giíi xung quan. Tãm l¹i, cho ®Õn tr­íc khi triÕt häc M¸c ra ®êi th× triÕt häc vÉn ®­îc coi lµ "khoa häc cña khoa häc" ®ñ ®Ó cho thÊy ®­îc mèi quan hªn gi÷a khoa häc cô thÓ víi triÕt häc. Nãi nh­ vËy kh«ng cã nghÜa sau khi triÕt häc Mac ra ®êi, th× khoa häc vµ triÕt häc kh«ng cßn mèi quan hÖ, mµ gi÷a chóng l¹i cµng cã mèi quan hÖ g¾n bã h¬n. II. C¸c vÊn ®Ò triÕt häc vÒ khoa häc 1. C¸c vÊn ®Ò triÕt häc vÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc Mçi ngµnh khoa häc cô thÓ cã nh÷ng ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu riªng thÝch hîp víi ®èi t­îng vµ tr×nh ®é nghiªn cøu cña nã. 1.1. Khoa häc tù nhiªn Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ë ®©y lµ quan s¸t vµ nhÊt lµ lµm thùc nghiÖm ®Ó cã nh÷ng tµi liÖu lµm c¨n cø thùc tÕ cho viÖc x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt vµ quy luËt vËn ®éng cña ®èi t­îng ®­îc nghiªn cøu. Gi¶ thuyÕt nµy ph¶i phï hîp víi vµ c¾t nghÜa ®­îc c¸c tµi liÖu ®· thu thËp ®­îc, gi¶ thuyÕt l¹i ph¶i cho phÐp suy b»ng logic ra ®­îc mét sè ®iÒu ch­a biÕt vÒ ®èi t­îng nghiªn cøu ®Ó cã thÓ kiÓm tra l¹i b»ng nh÷ng quan s¸t vµ thùc nghiÖm míi xem nh÷ng suy luËn ®ã cã ®óng víi thùc tÕ kh«ng. NÕu mäi viÖc diÔn ra su«n sÎ nh­ vËy th× c«ng viÖc nghiªn cøu ®­îc coi lµ hoµn thµnh. Nh­ng th­êng rÊt Ýt khi c«ng viÖc diÔn ra su«n sÎ ngay, do hoÆc lµ c¸c tµi liÖu thu thËp kh«ng ®ñ ®Ó x©y dùng ra ®­îc gi¶ thuyÕt, hoÆc x©y dùng ®­îc nh­ng kh«ng suy luËn ra ®­îc c¸i g× míi, hoÆc suy luËn ®­îc nh÷ng kh«ng kiÓm tra ®­îc (v× kh«ng cã ®iÒu kiÖn quan s¸t, lµm thùc nghiÖm ®Ó kiÓm tra), hoÆc kÕt qu¶ quan s¸t hay thùc nghiÖm l¹i b¸c bá, phñ nhËn c¸c suy luËn ®ã. Nh­ thÕ ph¶i nghiªn cøu l¹i, kh«ng nhÊt thiÕt lµ tõ ®Çu mµ tõ kh©u nµo ®· dÉn ®Õn thÊt b¹i. ë ®©y cã ba vÊn ®Ò triÕt häc kh¸ tinh tÕ cÇn ®­îc lµm râ. Mét lµ, liªn quan ®Õn gi¸ tÞ c¸c tµi liÖu thùc tÕ ë kh©u ®Çu ®Ó lµm c¬ së cho viÖc x©y dùng gi¶ thuyÕt vµ ë kh©u cuèi cïng ®Ó kiÓm tra gi¶ thuyÕt. C¸c tµi liÖu thùc tÕ ®ã ®­îc gäi trong thuËt ng÷ khoa häc ë c¸c n­íc ¢u - Mü lµ fact (Anh), fait (Ph¸p)... cã nghÜa lµ viÖc cã thËt trong kh¸ch quan. C¸c nhµ triÕt häc ë thÕ kû XX quan t©m tíi khoa häc th­êng nªu ra nghi vÊn: c¸c cø liÖu cña khoa häc cã thËt lµ ®­îc rót ra tõ thùc tÕ kh¸ch quan hay kh«ng, hay còng chØ lµ kÕt qu¶ ho¹t ®éng cña ý thøc chñ quan nhµ khoa häc, hay chÝ Ýt lµ xen lÉn rÊt nhiÒu ho¹t ®éng chñ quan ®ã. Hä chØ ra r»ng, c¸c quan s¸t c¸c thùc nghiÖm bao giê còng ®­îc x©y dùng trªn c¸c kiÕn thøc ®· cã cña nhµ khoa häc, trªn c¸c tiÒn ®Ò gi¶ ®Þnh, thËm chÝ c¸c thµnh kiÕn sai lÇm cña nhµ khoa häc, trªn c¸c tiªn ®Ó gi¶ ®Þnh, thËm chÝ c¸c thµnh kiÕn sai lÇm cña nhµ khoa häc. VËy lµm sao c¸c cø liÖu - kÕt qu¶ c¸c quan s¸t, c¸c thùc nghiÖm ®ã l¹i cã thÓ coi lµ ®­îc rót ra tõ thùc tÕ, lµ cø liÖu thùc tÕ? Lo¹i nghi vÊn nµy còng nh­ lo¹i nghi vÊn vÒ sù tån t¹i kh¸ch quan cña ®èi t­îng mµ khoa häc muèn nghiªn cøu ®Òu n»m chung trong mét trµo l­u triÕt häc hiÖn ®¹i ë ph­¬ng T©y muèn phñ nhËn khoa häc, coi khoa häc còng chØ lµ mét thø huyÒn tho¹i. Môc ®Ých s©u xa cña trµo l­u nµy ®Ó b¶o vÖ t«n gi¸o, chÝnh x¸c h¬n lµ b¶o vÖ c«ng gi¸o, mét t«n gi¸o ¨n s©u vµ tiÒm thøc cña v¨n hãa ¢u - Mü gÇn hai ngµn n¨m nay (d­íi d¹ng kh¸c nhau nh­ T©n gi¸o, cùu gi¸o, chÝnh thèng gi¸o). §óng lµ kh«ng cã c¸i gäi lµ c¨n cø thùc tÕ thuÇn tóy víi nghÜa lµ kh«ng mét c¨n cø thùc tÕ nµo rót ra ®­îc trong mét quan s¸t, mét thùc nghiÖm l¹i chØ hoµn toµn ph¶n ¸nh c¸i thùc tÕ mµ nhµ khoa häc quan s¸t hay thö nghiÖm lóc ®ã. Kh«ng nãi ®Õn c¸c sai lÇm mµ khoa häc rÊt cã thÓ m¾c ph¶i khi quan s¸t vµ lµm thùc nghiÖm (c¸i sai lÇm nµy tr­íc hay sau ®Òu ®­îc ph¸t hiÖn do chÝnh nhµ khoa häc ®ã hay do c¸c nhµ khoa häc kh¸c), trong khi quan s¸t hay lµm thÝ nghiÖm, nhµ khoa häc bao giê còng ph¶i vËn dông Ýt hay nhiÒu c¸c kiÕn thøc khoa häc ®· cã tr­íc ®ã vµ ®­îc coi lµ ®óng (cßn nÕu lµ kiÕn thøc sai lÇm th× nã sÏ dÉn ®Õn c¸c sai lÇm trong quan s¸t vµ thÝ nghiÖm ®· nãi ë trªn). C¸c kiÕn thøc khoa häc ®óng mµ nhµ khoa häc vËn dông, suy cho ®Õn cïng, còng ®Òu dùa trªn c¸c cø liÖu thùc tÕ ®· cã tr­íc, ngay c¶ c¸c tiªn ®Ò, c¸c tiÒn gi¶ ®Þnh mµ nhµ khoa häc vËn dông trong quan s¸t vµ thùc nghiÖm th× còng kh«ng ph¶i lµ tïy tiÖn, ®Òu lµ cã c¨n cø thùc tÕ nhÊt ®Þnh. TÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã lµ nh÷ng c¸i ®óng cò ®· biÕt, ®­îc ®­a vµo c¸c quan s¸t vµ thùc nghiÖm míi vµ th«ng qua ®ã gia nhËp vµo c¸c cø liÖu khoa häc míi. Trong cø liÖu míi chØ cã mét phÇn lµ míi ®­îc rót ra hoµn toµn tõ thùc tÕ míi. Nh­ vËy, mét mÆt kh«ng cã cø liÖu khoa häc nµo 100% lµ ph¶n ¸nh thùc tÕ míi, nh­ng bao giê còng cã mét sè phÇn tr¨m lµ ph¶n ¸nh c¸i thùc tÕ míi ®ã (tÊt nhiªn lµ víi ®iÒu kiÖn sù quan s¸t vµ thùc nghiÖm ®­îc tiÕn hµnh mét c¸ch trung thùc, ®óng quy c¸ch), cßn l¹i lµ ph¶n ¸nh c¸i thùc tÕ cò ®· biÕt tõ tr­íc. Gi¸ trÞ nhiÒu hay Ýt, lín hay nhá cña c¸c cø liÖu khoa häc lµ ë phÇn tr¨m míi ®ã. Hai lµ, c¸c nhµ triÕt häc thÕ kû XX (nh­ Popper) ®Æt c©u hái: Lµm mét quan s¸t, mét thùc nghiÖm ®Ó kiÓm tra sù ®óng ®¾n cña mét gi¶ thuyÕt, nÕu thÊy nã phï hîp mµ cho gi¶ thuyÕt ®ã lµ ®óng ®¾n th× cã qu¸ véi, qu¸ chñ quan kh«ng? BiÕt ®©u vµ rÊt cã thÓ cã ng­êi sÏ t×m ra mét quan s¸t, mét thùc nghiÖm míi sÏ b¸c bá gi¶ thuyÕt ®ã? V× vËy, Popper kh¼ng ®Þnh thªm r»ng chØ cã nh÷ng gi¶ thuyÕt nµo cã kh¶ n¨ng bÞ b¸c bá b»ng thùc nghiÖm (tøc lµ cã kh¶ n¨ng ®Ó nhµ khoa häc nghÜ ra mét quan s¸t, mét thùc nghiÖm nh»m b¸c bá nã) th× míi ®­îc coi lµ gi¶ thuyÕt khoa häc (tÊt nhiªn ®©y lµ nãi vÒ kh¶ n¨ng bÞ b¸c bá b»ng thùc nghiÖm, cßn khi ®· thùc sù bÞ b¸c bá th× gi¶ thuyÕt ®ã ®· lµ sai råi). Nãi tãm l¹i, trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc, Popper muèn thay viÖc thùc sù kiÓm tra b»ng thùc nghiÖm tÝnh ®óng ®¾n cña mét gi¶ thuyÕt (lµ mét viÖc mµ Popper cho lµ kh«ng thÓ lµm ®­îc) b»ng viÖc chØ ra kh¶ n¨ng bÞ b¸c bá cña gi¶ thuyÕt ®ã. §ã lµ néi dung cña quan ®iÓm "thuyÕt phñ nhËn" cña Popper. Popper cho r»ng c¸c gi¶ thuyÕt nµo kh«ng cã kh¶ n¨ng ®ã th× ®Òu lµ gi¶ thuyÕt kh«ng thuéc ph¹m vi nghiªn cøu cña khoa häc, thÝ dô c¸c thuyÕt vÒ thÇn häc cña t«n gi¸o, vµ nh­ vËy Popper ®· ®­a ra mét tiªu chuÈn ®Ó ph©n chia quyÒn h¹n vµ lÜnh vùc cña khoa häc vµ t«n gi¸o. C¸c ý kiÕn nãi trªn cña Popper g¾n liÒn víi mét quan niÖm kh¸c cña «ng phª ph¸n tÝnh kh«ng ®¸ng tin cËy cña phÐp quy n¹p dïng trong c¸c khoa häc thùc nghiÖm. PhÐp quy n¹p dïng trong logic h×nh thøc lµ c¨n cø vµo mét sè ®iÒu biÕt ®­îc lµ ®óng trong mét sè tr­êng hîp cô thÓ råi kh¸i qu¸t lªn cho lµ ®óng trong mäi tr­êng hîp. TÊt nhiªn, nÕu chØ nh­ vËy th× sù kh¸i qu¸t hãa cña phÐp quy n¹p ch­a cã g× ®¸ng tin. Nh­ng nÕu thªm mét ®iÒu kiÖn n÷a lµ kh«ng (hay ch­a) ph¸t hiÖn ra mét tr­êng hîp nµo tr¸i l¹i th× sù kh¸i qu¸t hãa nãi trªn sÏ cã ®é tin cËy nhiÒu h¬n, cao h¬n vµ ®é tin cËy ®ã cµng cao h¬n n÷a nÕu sè tr­êng hîp cô thÓ x¸c nhËn sù ®óng ®¾n cña viÖc kh¸i qu¸t hãa ®ã cµng nhiÒu vµ ch­a cã tr­êng hîp cô thÓ nµo b¸c bá nã. NÕu ta nhí r»ng thùc ra kh«ng bao giê cã thÓ cã nh÷ng hiÓu biÕt tuyÖt ®èi ®óng th× sÏ thÊy viÖc phñ nhËn gi¸ trÞ cña ph­¬ng ph¸p quy n¹p lµ mét viÖc cùc ®oan. C¸c ý kiÕn cña Popper xung quanh viÖc phñ nhËn gi¸ trÞ cña x¸c nhËn mµ chØ c«ng nhËn gi¸ trÞ cña b¸c bá còng nh­ phñ nhËn gi¸ trÞ cña quy n¹p trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc lµ rÊt cùc ®oan, phiÕn diÖn. Trong giíi triÕt häc ph­¬ng T©y thÕ kû XX, c¸c ý kiÕn ®ã rÊt ®­îc ®Ò cao v× nã phï hîp víi trµo l­u muèn phñ nhËn khoa häc ®· nãi ë trªn. Nh­ng c¸c nhµ khoa häc th× vÉn tiÕp tôc dïng ph­¬ng ph¸p quy n¹p vµ ph­¬ng ph¸p kiÓm tra sù ®óng ®¾n ®Ó tiÕp tôc ®­a khoa häc tiÕn lªn. Ba lµ, c¸c vÊn ®Ò triÕt häc cã liªn quan ®Õn viÖc x©y dùng gi¶ thuyÕt trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc, Gi¶ thuyÕt vÒ c¸i g×? Gi¶ thuyÕt vÒ quy luËt vËn ®éng cña sù vËt kh¸ch quan, cô thÓ ë ®©y lµ ®èi t­îng quan s¸t ®­îc thùc nghiÖm, hay réng h¬n n÷a lµ gi¶ thuyÕt vÒ mét lý thuyÕt khoa häc liªn quan ®Õn ®èi t­îng ®­îc nghiªn cøu. Quy luËt nãi lªn mét mèi quan hÖ tÊt yÕu nµo ®ã gi÷a hai hay nhiÒu sù vËt. H×nh thøc biÓu ®¹t cña mét quy luËt d­íi d¹ng ®¬n gi¶n th­êng lµ: nÕu cã (hay kh«ng cã) sù vËt hay hiÖn t­îng A th× sÏ cã (hay kh«ng cã) sù vËt hay hiÖn t­îng B (thÝ dô: hÔ ®un n­íc d­íi ¸p suÊt 1 atnètphe vµ ë nhiÖt ®é 1000C th× n­íc s«i vµ bèc thµnh h¬i). V× quy luËt nãi lªn mèi quan hÖ gi÷a c¸c sù vËt, c¸c hiÖn t­îng, nªn trong nghiªn cøu khoa häc ®Ó t×m ra c¸c quy luËt ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc râ c¸c sù vËt, c¸c hiÖn t­îng cô thÓ mµ khoa häc muèn t×m hiÓu. Trong c¸c hiÖn t­îng th«ng th­êng, viÖc x¸c ®Þnh nãi trªn rÊt ®¬n gi¶n. ThÝ dô, ®Ó kh¶o s¸t ¶nh h­ëng cña n­íc tíi sù sinh tr­ëng cña c©y th× c¸c sù vËt cÇn t×m mèi quan hÖ ë ®©y lµ c©y vµ n­íc, cßn mèi quan hÖ tøc quy luËt ë ®©y lµ: kh«ng cã n­íc c©y sÏ chÕt... Nh­ng ®ã chØ lµ mét tr­êng hîp ®¬n gi¶n. Trong nh÷ng tr­êng hîp phøc t¹p h¬n, th× viÖc x¸c ®Þnh xem sù vËt mµ nhµ khoa häc nghiªn cøu cã mèi quan hÖ víi sù vËt nµo kh¸c ®ßi hái nhiÒu c«ng phu. ThÝ dô, nhµ khoa häc muèn nghiªn cøu mèi quan hÖ (quy luËt) gi÷a thÓ tÝch cña mét khèi khÝ (nh­ khÝ CO2 ch¼ng h¹n) víi nhiÖt ®é cña nã, thÓ tÝch vµ nhiÖt ®é cña khÝ ®ã th× dÔ x¸c ®Þnh, nh­ng nhµ khoa häc ph¸t hiÖn ra r»ng mèi quan hÖ nãi trªn cßn phô thuéc vµo mét tÝnh chÊt (sù vËt) thø ba n÷a lµ ¸p suÊt cña khèi khÝ. Sù vËt thø ba nµy, tøc lµ ¸p suÊt, kh«ng ph¶i dÔ thÊy nh­ thÓ tÝch vµ nhiÖt ®é. Ph¶i qua mét qu¸ tr×nh nghiªn cøu, nhµ khoa häc míi cã (míi x©y dùng ra hay míi x¸c ®Þnh ®­îc) sù vËt ®ã, chø nã kh«ng hiÓn hiÖn ngay tr­íc m¾t nh­ c¸i c©y hay g¸o n­íc. Cã thÓ kh¼ng ®Þnh hÇu hÕt c¸c quy luËt khoa häc ®Òu nãi lªn mét mèi quan hÖ gi÷a c¸c sù vËt kh«ng ph¶i hiÓn hiÖn tr­íc m¾t mµ lµ nh÷ng sù vËt kh«ng ®­îc nhµ khoa häc qua nghiªn cøu h×nh dung ra, x©y dùng ra, hay x¸c ®Þnh ®­îc. C¸c ®iÒu tr×nh bµy ë trªn cho phÐp: mét mÆt, h×nh dung ®­îc chõng mùc nµo néi dung cña viÖc x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt khoa häc, mÆt kh¸c, lµ nªu nªn ®­îc mét sè nghi vÊn triÕt häc cã liªn quan ®Õn ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu khoa häc. §ã lµ: - C¸c quy luËt khoa häc nãi lªn mèi quan hÖ gi÷a mét sè sù vËt cô thÓ. Nh­ng nh­ trªn ®· thÊy, c¸c sù vËt ®ã lµ kÕt qu¶n nghiªn cøu trõu t­îng hãa cña c¸c nhµ khoa häc. VËy cã g× ®¶m b¶o ch¾c ch¾n ®ã lµ h×nh ¶nh ®óng ®¾n cña c¸c sù vËt kh¸ch quan? - Trong ho¹t ®éng trÝ tuÖ cña c¸c nhµ khoa häc, hä x©y dùng ra c¸c gi¶ thuyÕt khoa häc chñ yÕu b»ng trÝ t­ëng t­ëng ®Æc biÖt, b»ng trùc gi¸c, tøc lµ mét lo¹i ho¹t ®éng s¸ng t¹o, chø kh«ng ph¶i chñ yÕu b»ng suy luËn logic tõ c¸c cø liÖu thùc tÕ. Nh­ thÕ cã g× chøng tá ®ã lµ sù ph¶n ¸nh trung thùc cña thùc cña thùc tÕ kh¸ch quan? - §Æt hay x©y dùng ra c¸c gi¶ thuyÕt vÒ quy luËt nh­ thÕ tøc lµ gi¶ ®Þnh thÕ giíi kh¸ch quan cã quy luËt trong khi kh«ng biÕt ch¾c lµ cã hay kh«ng. Râ rµng lµ khoa häc ®­îc x©y dùng trªn mét tiÒn ®Ò, mét tiÒn gi¶ ®Þnh lµ cã thÕ giíi kh¸ch quan, lµ thÕ giíi kh¸ch quan ®ã cã tÝnh quy luËt ®ã nhµ khoa häc cã thÓ t×m ra ®­îc. §ã lµ c¸c nghi vÊn hay c¸c phª ph¸n cña nh÷ng nhµ triÕt häc hiÖn ®¹i ¢u - Mü kh«ng tin r»ng cã thÕ giíi sù vËt kh¸ch quan, kh«ng tin r»ng ho¹t ®éng khoa häc cña loµi ng­êi ®¹t ®­îc ch©n lý kh¸ch quan. §Ó tr¶ lêi c¸c phª ph¸n vµ nghi vÊn nãi trªn, cã thÓ chØ ra r»ng, trong viÖc x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt khoa häc. - Tuy cã dùa vµo mét sè tiÒn gi¶ ®Þnh nh­ cã thÕ giíi kh¸ch quan, cã quy luËt ... nh­ng nh÷ng tiÒn gi¶ ®Þnh ®ã ph¶i phï hîp víi kinh nghiÖm ho¹t ®éng thùc tiÔn cña loµi ng­êi nãi chung vµ cña khoa häc nãi riªng, chø kh«ng thÓ tïy tiÖn. Cã thÓ nµo cã nhµ triÕt häc xuÊt ph¸t tõ tiÒn gi¶ ®Þnh lµ dßng n­íc s©u hung d÷ tr­íc m¾t «ng ta lµ kh«ng cã thËt vµ «ng ta cø th¶n nhiªn b­íc vµo! - Tuy vai trß cña t­ëng t­îng vµ cña trùc gi¸c, cña s¸ng t¹o lµ rÊt quan träng, nh­ng chóng ph¶i ®­îc h­íng dÉn vµ nhÊt lµ thÈm ®Þnh b»ng lý trÝ, b»ng logic vµ b»ng kiÓm nghiÖm cña thùc tiÔn (b»ng quan s¸t, b»ng thùc nghiÖm, b»ng øng dông,...). TrÝ t­ëng t­ëng cña nhµ khoa häc cã thÓ, cã lóc rÊt kú l¹, thËm chÝ cã thÓ lµ "®iªn rå" nh­ mét lêi nhËn xÐt hµi h­íc nh­ng s©u s¾c cña Bohr, nhµ vËt lý hµng ®Çu cña thÕ kû XX. Nh­ng dï ®iªn rå ®Õn ®©u th× cuèi cïng nã chØ ®­îc c«ng nhËn khoa häc khi nã ®­îc thùc nghiÖm x¸c nhËn (vµ kh«ng cã thùc nghiÖm vµo b¸c bá). §©y lµ chç kh¸c nhau vÒ trÝ t­ëng t­îng cña nhµ khoa häc víi trÝ t­ëng t­îng cña nhµ v¨n, nhµ th¬. Trªn ®©y míi chØ nãi ®Õn viÖc x©y dùng gi¶ thuyÕt vÒ quy luËt khoa häc. Møc cao h¬n lµ x©y dùng gi¶ thuyÕt vÒ mét lý thuyÕt khoa häc. Mét thuyÕt khoa häc nh­ thÕ t­¬ng ®èi cña Einstein hay thuyÕt tiÕn hãa sinh vËt, bao gåm mét sè nguyªn lý (tøc lµ mét lo¹i quy luËt tæng qu¸t) råi tõ ®ã suy ra nhiÒu quy luËt kh¸c, c¾t nghÜa ®­îc hay dù ®o¸n ®­îc nhiÒu hiÖn t­îng thuéc lÜnh vùc mµ lý thuyÕt ®ã nghiªn cøu. ThÝ dô trong thuyÕt tiÕn hãa sinh vËt ®ã lµ nguyªn lý vÒ sù chän läc cña tù nhiªn (thÝch hîp víi m«i tr­êng th× tån t¹i, ph¸t triÓn: kh«ng thÝch hîp th× suy gi¶m vµ tiªu vong) vµ nguyªn nh©n lý tÝnh biÕn dÞ cña c¸c sinh vËt (sù ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn thuyÕt tiÕn hãa ë thÕ kû XX vµ c¶ trong t­¬ng lai lµ ë chç gi¶i thÝch ngµy cµng ®Çy ®ñ, cµng chÝnh x¸c c¬ chÕ cña sù biÕn dÞ nµy). Nh­ ta thÊy, tuy mét thuyÕt khoa häc lµ réng vµ phøc t¹p h¬n mét quy luËt khoa häc, nh­ng chóng cïng thuéc mét ph¹m trï vµ v× thÕ c¸c vÊn ®Ò triÕt häc nªu ra víi vÊn ®Ò thuyÕt khoa häc, vÒ thùc chÊt còng lµ nh÷ng vÊn ®Ò triÕt häc nªu ra víi vÊn ®Ò quy luËt ®· ®­îc tr×nh bµy ë c¸c phÇn trªn. §Ó kÕt luËn viÖc ph©n tÝch lo¹i nghi vÊn häc nãi ë ®iÓm 3 nµy, cÇn nh¾c l¹i mét luËn ®iÓm quan träng cña nhËn thøc luËn duy vËt biÖn chøng vÒ kh¶ n¨ng ý thøc cña con ng­êi cã thÓ ph¶n ¸nh thÕ giíi kh¸ch quan. ViÖc khoa häc x©y dùng ra c¸c gi¶ thuyÕt vÒ thÕ giíi kh¸ch quan chÝnh lµ ®Ó ph¶n ¸nh ®­îc ®óng ®¾n thÕ giíi ®ã. Qua c¸c ph©n tÝch ®· nãi ë trªn vÒ ph­¬ng ph¸p x©y dùng ra c¸c gi¶ thuyÕt khoa häc, ta thÊy r»ng viÖc ý thøc con ng­êi ph¶n ¸nh thÕ giíi kh¸ch quan lµ mét qu¸ tr×nh nhËn thøc c«ng phu vµ tiÕn nªn kh«ng ngõng ®Ó ph¶n ¸nh ®­îc ngµy cµng ®óng thÕ giíi ®ã. Cho r»ng sù ph¶n ¸nh ®ã chØ lµ sù sao chÐp, chôp ¶nh mét c¸ch ®¬n gi¶n thÕ giíi kh¸ch quan. HoÆc tr¸i l¹i cho r»ng c¸c gi¶ thuyÕt mµ nhµ khoa häc x©y dùng ra lµ mét h­ cÊu kh«ng cã g× b¶o ®¶m nã ph¶n ¸nh ®­îc thÕ giíi kh¸ch quan, ®Òu lµ c¸c quan ®iÓm sai lÇm; hoÆc thuéc lo¹i duy vËt m¸y mãc hoÆc lµ duy t©m bÊc kh¶ tri. 1.2. Khoa häc x· héi ë ®©y, ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu còng gåm ba kh©u nh­ ®èi víi c¸c khoa häc tù nhiªn, ®ã lµ: t×m cø liÖu khoa häc, x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt vÒ quy luËt vµ kiÓm tra sù ®óng ®¾n cña gi¶ thuyÕt. Tuy nhiªn, do ®èi t­îng nghiªn cøu ë ®©y lµ c¸c hiÖn t­îng x· héi, cã nh÷ng ®Æc ®iÓm c¬ b¶n kh¸c víi c¸c hiÖn t­îng tù nhiªn, nªn ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu tÊt yÕu còng ph¶i cã nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c. Tr­íc hÕt, v× c¸c hiÖn t­îng x· héi lµ do hµnh ®éng cña nhiÒu ng­êi trong mét céng ®ång t¹o ra, con ng­êi hµnh ®éng bao giê còng cã ý ®å, cã tÝnh to¸n, tøc lµ cã ý thøc (nhiÒu hay Ýt, chÝnh x¸c hay kh«ng) nªn c¸c quy luËt vÒ hiÖn t­îng x· héi kh«ng thÓ tuyÖt ®èi ®óng 100% cho mäi tr­êng hîp mµ th­êng chØ lµ c¸c quy luËt x¸c suÊt hay quy luËt thèng kÕ, cßn gäi lµ quy luËt vÒ xu h­íng chung. Cã mét sè nhµ triÕt häc nh­ Popper (®· nãi ë trªn) cho r»ng quy luËt thèng kª kh«ng ph¶i lµ quy luËt: ®ã lµ mét quan ®iÓm cùc ®oan kh«ng s¸t thùc tÕ. Thø hai, còng do hiÖn t­îng x· héi lµ biÓu hiÖn hµnh ®éng cña con ng­êi trong mèi quan hÖ qua l¹i ë mét céng ®ång nªn nãi chung kh«ng thÓ lµm thùc nghiÖm nh­ trong khoa häc tù nhiªn (kh«ng thÓ ®em con ng­êi ra lµm vËt thÝ nghiÖm), hoÆc trong tr­êng hîp lµm ®­îc thÝ nghiÖm th× ®é chÝnh x¸c kh«ng cao. Nguån c¬ b¶n ë ®©y ®Ó t×m c¸c cø liÖu khoa häc lµ quan s¸t hoÆc ®iÒu tra (mét hÖ thèng c¸c quan s¸t ®­îc tiÕn hµnh theo mét kÕ ho¹ch chÆt chÏ ®­îc gäi lµ kh¶o s¸t). §èi t­îng ®iÒu tra, kh¶o s¸t cña khoa häc x· héi lµ con ng­êi biÕt nãi, biÕt tr¶ lêi khi ®­îc hái: ®ã l¹i lµ mét ®Æc ®iÓm trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu cña khoa häc x· héi kh¸c khoa häc tù nhiªn. Vµ khi tr¶ lêi, ng­êi ta cã thÓ nãi dèi, ®¸nh l¹c h­íng nhµ khoa häc v× mét sè ®éng c¬ nµo ®ã, ë thÕ kû XX, c¸c nhµ khoa häc ®· x©y dùng ra nhiÒu ph­¬ng ph¸p cô thÓ ®Ó ®iÒu tra, kh¶o s¸t, tr¸nh bÞ ®¸nh lõa, vµ nhiÒu ph­¬ng ph¸p ®Ó ph©n tÝch c¸c cø liÖu thu thËp ®­îc (th­êng dïng to¸n häc) Trong c¸c khoa häc x· héi, cßn cã mét nguån cø liÖu n÷a lµ tµi liÖu viÕt (còng tøc lµ c¸i tµi liÖu nãi, ®· ®­îc ghi l¹i). §©y còng lµ mét ®Æc ®iÓm kh¸c víi khoa häc tù nhiªn. C¸c nhµ khoa häc ®· x©y dùng hµng lo¹t quy t¾c cô thÓ ph¶i tu©n theo ®Ó viÖc t×m cø liÖu khoa häc tõ c¸c tµi liÖu viÕt vµ in cã ®é tin cËy cÇn thiÕt. C¸c quy luËt chi phèi c¸c hiÖn t­îng x· héi phÇn lín lµ c¸c quy luËt x¸c suÊt, quy luËt thèng kª, quy luËt xu thÕ, nªn c¸c tr­êng hîp c¸ biÖt ngo¹i lÖ bao giê còng cã. Trong viÖc kiÓm tra ®Ó chÊp nhËn hay b¸c bá mét gi¶ thuyÕt nµo ®ã vÒ hiÖn t­îng x· héi, cÇn ph¶i rÊt chó ý ®Õn t×nh h×nh nãi trªn: bao giê còng cã thÓ t×m ra mét vµi cø liÖu ®Ó x¸c nhËn hay phñ nhËn bÊt kú mét gi¶ thuyÕt nµo. VÒ c¸c hiÖn t­îng x· héi, Lªnin còng ®· l­u ý c¸c nhµ nghiªn cøu khoa häc - x· héi ®Õn ®iÒu ®ã. C¸c khoa häc x· héi ë thÕ kû XX ch­a cã mét gi¶ thuyÕt nµo ®­îc c«ng nhËn mét c¸ch réng r·i vµ l©u bÒn nh­ trong c¸c khoa häc tù nhiªn. §iÒu ®ã mét phÇn cã nguyªn nh©n trong ®Æc ®iÓm nãi ë trªn vÒ ph­¬ng ph¸p x¸c nhËn hay phñ nhËn c¸c gi¶ thuyÕt khoa häc x· héi, mét phÇn kh¸c cã nguyªn nh©n trong t×nh tr¹ng c¸c khoa häc x· héi ®ang cßn ë giai ®o¹n h×nh thµnh ch­a chÝn muåi. Cã thÓ trong thÕ kû XXI s¾p tíi, c¸c khoa häc x· héi sÏ ®¹t tíi tr×nh ®é chÝn muåi h¬n trªn c¬ së tÝch lòy vÒ mÆt ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu. 1.1.3. Khoa häc t©m lý VÊn ®Ò c¬ b¶n trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu mét c¸ch khoa häc c¸c hiÖn t­îng t©m lý lµ x¸c ®Þnh b»ng con ®­êng nµo ®Ó cã thÓ tiÕp cËn ®­îc c¸c hiÖn t­îng "v« h×nh" ®ã, tøc lµ ®Ó cã thÓ quan s¸t ®­îc chóng vµ thùc nghiÖm trªn chóng. Con ®­êng dïng ph­¬ng ph¸p néi quan ®· bÞ khoa häc thÕ kû XX phª ph¸n lµ kh«ng ®ñ ®é tin cËy, kh«ng kh¸ch quan, kh«ng ph¸t hiÖn ®­îc c¸c hiÖn t­îng t©m lý v« thøc hay tiÒm thøc, kh«ng lµm thùc nghiÖm ®­îc. Con ®­êng gi¸n tiÕp th«ng qua viÖc quan s¸t c¸c biÓu hiÖn ra bªn ngoµi cña c¸c hiÖn t­îng t©m lý, nh­ biÓu hiÖn b»ng hµnh vi, b»ng c¸c tr¾c nghiÖm. Con ®­êng nµy lµ kh¸ch quan, cã thÓ lµm thùc nghiÖm ®­îc, ®­îc ph¸t triÓn m¹nh ë thÕ kû XX, dïng con ®­êng nµy ta cã thÓ nghiªn cøu t©m lý cña nhiÒu lo¹i ®èi t­îng nh­ trÎ em vµ c¸c ®éng vËt lµ nh÷ng ®èi t­îng kh«ng dïng ph­¬ng ph¸p néi quan ®­îc. Con ®­êng coi ho¹t ®éng t©m lý, nhÊt lµ ho¹t ®éng t­ duy lµ mét c¬ chÕ xö lý th«ng tin vµ trªn c¬ së ®ã sö dông c¸c m« h×nh m¸y tÝnh ®iÖn tö, c¸c m¸y th«ng minh nh©n t¹o ®Ó x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt vÒ c¬ chÕ t©m lý vµ kiÓm tra l¹i c¸c gi¶ thuyÕt ®ã trªn m¸y. Con ®­êng nghiªn cøu sinh lý cña hÖ thÇn kinh cao cÊp, ®Æc biÖt lµ bé n·o, c¬ quan vËt chÊt thùc hiÖn chøc n¨ng t©m lý. §©y lµ con ®­êng khoa häc nhÊt vµ c¬ b¶n nhÊt ®Ó nghiªn cøu c¸c quy luËt t©m lý, nh­ng rÊt khã, v× bé n·o lµ cùc kú phøc t¹p, tinh vi vµ khã ®ông ch¹m tíi. Khoa häc thÕ kû XX ®· b­íc ®Çu t¹o ra c¸c c«ng cô s¾c bÐn ®Ó nghiªn cøu bé n·o nh­ ®iÖn n·o ®å, céng h­ëng tõ h¹t nh©n, chôp c¾t líp b»ng tia X, b»ng bøc x¹ positron, v.v. Con ®­êng liªn ngµnh, ®a ngµnh sö dông phèi hîp c¸c con ®­êng nãi trªn vµ c¶ c¸c kÕt qu¶ cña c¸c ngµnh khoa häc kh¸c cã trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp nghiªn cøu ®Õn c¸c hiÖn t­îng t©m lý, nh­ ng«n ng÷ häc, l«gic häc, x· héi häc v.v. Nh÷ng ®iÒu tr×nh bµy v¾n t¾t trªn ®©y vÒ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu t©m lý cho ta thÊy nh÷ng ph¸t triÓn m¹nh mÏ vÒ mÆt nµy ë thÕ kû XX, ®ång thêi còng cho ta thÊy ngµnh khoa häc nµy ®ang cßn ë thêi kú t×m ®­êng. Tãm l¹i, c¸c khoa häc tù nhiªn, c¸c khoa häc x· héi, c¸c khoa häc t©m lý ®Òu cã nh÷ng ®Æc tr­ng gièng nhau trong ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu lµ gåm cã ba kh©u c¬ b¶n: t×m cø liÖu khoa häc, trªn c¬ së ®ã x©y dùng c¸c gi¶ thuyÕt vÒ quy luËt hay lý thuyÕt khoa häc vµ cuèi cïng kiÓm tra gi¶ thuyÕt ®ã b»ng nh÷ng cø liÖu míi. C¸c ph­¬ng ph¸p cña ba nhãm ®ã chØ kh¸c nhau chñ yÕu ë c¸ch t×m cø liÖu khoa häc. V× vËy, mÊy vÊn ®Ò triÕt häc ®· ®­îc xem xÐt ë môc ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu cña khoa häc tù nhiªn còng ®óng víi c¸c khoa häc x· héi vµ khoa häc t©m lý. 2. VÊn ®Ò ch©n lý vµ vÊn ®Ò tiÕn bé trong khoa häc 2.1. Tiªu chuÈn cña ch©n lý trong khoa häc Ch©n lý khoa häc lµ ph¶n øng ®óng ®¾n hiÖn thùc kh¸ch quan. §èi víi c¸c nhµ triÕt häc phñ nhËn sù tån t¹i kh¸ch quan cña sù vËt hoÆc cho r»ng dï sù vËt tån t¹i kh¸ch quan ®ã cã ®i n÷a, ng­êi ta còng kh«ng thÓ biÕt ®­îc, th× ®èi víi hä tÊt nhiªn kh«ng cã ch©n lý khoa häc. Mµ ®· kh«ng cã ch©n lý khoa häc th× tÊt nhiªn còng kh«ng cã tiªu chuÈn g× cã gi¸ trÞ ®Ó xem xÐt khoa häc cã tiÕn bé hay kh«ng, nh÷ng kiÕn thøc cÈu khoa häc chØ lµ nh÷ng huyÒn tho¹i, hoÆc nh÷ng chuyÖn con ng­êi tù t¹o cho m×nh, hoÆc nh÷ng ®iÒu mµ c¸c nhµ khoa häc quy ­íc víi nhau mµ th«i. Nh÷ng ý kiÕn ®¹i lo¹i nh­ vËy l¹i ®­îc nhiÒu nhµ triÕt häc ¢u - Mü thÕ kû XX nµy rÊt ®Ò cao vµ coi nh­ nh÷ng ph¸t hiÖn míi vµ s©u s¾c vÒ b¶n chÊt vµ gi¸ trÞ khoa häc. ë ®©y, chóng ta h·y xÐt vÊn ®Ò ch©n lý cña khoa häc theo tÝnh phï hîp cña nã víi thùc tiÔn ho¹t ®éng cña loµi ng­êi. Theo tiªu chuÈn nµy, mét kiÕn thøc cña loµi ng­êi chØ cã thÓ lµ ch©n lý khi con ng­êi hµnh ®éng theo ®óng kiÕn thøc ®ã th× cã hiÖu qu¶, nÕu hµnh ®éng tr¸i l¹i sÏ thÊt b¹i. §èi víi kiÕn thøc khoa häc th× thùc tiÔn bao gåm tÊt c¶ c¸c hµnh ®éng cña con ng­êi khi øng dông kiÕn thøc ®ã, øng dông ®Ó c¶i thiÖn ®êi sèng, ®Ó s¶n xuÊt, kÓ c¶ viÖc øng dông ®Ó nghiªn cøu s©u h¬n thùc tÕ kh¸ch quan. lÞch sö cña khoa häc, nhÊt lµ tõ thÕ kû XIX vµ ®Æc biÖt lµ c¸c thÕ kû sau nµy vÒ c¸c øng dông nãi trªn chøng tá râ rµng cã ch©n lý khoa häc. Nh÷ng kiÓu hiÓu biÕt theo kiÓu tïy ý, t­ëng t­îng ra hay quy ­íc víi nhau lµm sao cã thÓ øng dông ®­îc nh­ vËy? CÇn nãi thªm r»ng, tiªu chuÈn thùc tiÔn cña ch©n lý khoa häc kh¸c víi tiªu chuÈn lîi Ých mµ chñ nghÜa thùc dông g¸n cho ch©n lý. Theo chñ nghÜa thùc dông c¸i g× cã lîi lµ ch©n lý, tøc lµ anh cã ch©n lý cña anh, t«i cã ch©n lý cña t«i, nÕu t«i vµ anh cã lîi Ých kh¸c nhau. Theo tiªu chuÈn thùc tiÔn, ch©n lý lµ mét, lµ gièng nhau cho c¶ anh vµ t«i, dï chóng ta cã lîi Ých kh¸c nhau: ai øng dông ®óng ch©n lý ®ã th× ®¹t kÕt qu¶ trong hµnh ®éng, ai øng dông sai, lµm tr¸i l¹i th× thÊt b¹i. Nh­ thÕ, muèn thµnh c«ng ph¶i x¸c ®Þnh l¹i lîi Ých cña m×nh cho ®óng, cho phï hîp quy luËt, víi ch©n lý, chø kh«ng ph¶i lÊy lîi Ých cña m×nh ®Ó x¸c ®Þnh thÕ nµo lµ ch©n lý. Cho tíi nay, nh©n lo¹i ®· biÕt ®­îc vµ c«ng nhËn víi nhau kh¸ nhiÒu ch©n lý trong khoa häc tù nhiªn, cßn khoa häc x· héi cßn rÊt Ýt, nh­ng t×nh h×nh nµy cã thÓ kh¾c phôc trong t­¬ng lai. 2.2. TÝnh gÇn ®óng cña ch©n lý trong khoa häc vµ sù tiÕn bé cña khoa häc Theo Kuhn, trong khoa häc kh«ng cã tiÕn bé, v× lÞch sö khoa häc ®­îc chia ra thµnh c¸c thêi kú cã nh÷ng kiÓu suy nghÜ, c¸ch nghiªn cøu kh¸c nhau ®­îc Kuhn gäi b»ng thuËt ng÷ kh«ng thËt râ rµng r»ng Paradigme (t¹m dÞch lµ kiÓu mÉu t­ duy vµ ho¹t ®éng) vµ rÊt ®­îc giíi triÕt häc vÒ khoa häc ¢u - Mü ­a chuéng. Tõ thêi kú nµy sang thêi kú kh¸c, Paradigme thay ®æi, kh«ng cã mÉu sè chung mÉu sè chung ®Ó so s¸nh ®­îc, Kuhn gäi lµ v« ­íc. Mçi lÇn thay ®æi nh­ vËy, Kuhn gäi lµ mét cuéc c¸ch m¹ng trong khoa häc. V× kh«ng thÓ so s¸nh ®­îc víi nhau nªn tÊt nhiªn kh«ng thÓ nãi tõ thêi kú nµy sang thêi kú kh¸c cã mét sù tiÕn bé. Sù ph©n tÝch kú quÆc ®ã ®­îc ®Ò cao mét c¸ch kh¸ ån µo lµ hoµn toµn tr¸i víi thùc tÕ lÞch sö khoa häc. h·y xem xÐt mét sè vÝ dô: tõ h×nh häc Euclide sang h×nh häc phi Euclide tõ vËt lý cæ ®iÓn sang vËt lý t­¬ng ®èi vµ c¶ sang c¬ häc l­îng tö, tø sinh häc thêi kú LinnÐ, Cuvier, L©mc sang sinh häc rÊt lín, më réng vµ biÕn ®æi nh·n quang khoa häc. Nh­ng lµm sao cã thÓ nãi ®ã lµ nh÷ng thay ®æi c¸ch ®øt h¼n c¸i míi víi c¸i cò, lµm cho c¸i míi kh¸c h¼n c¸i cò, lµm cho c¸i míi kh¸c h¼n c¸i cò ®Õn møc ch¼ng cßn c¸i g× chung gi÷a c¸i míi vµ c¸i cò ®Ó cã thÓ nãi c¸i míi tiÕn bé h¬n c¸i cò? ThËt ra tÊt c¶ c¸i g× ®óng trong c¸i cò vÉn ®­îc gi÷ l¹i trong c¸i míi ®­îc coi._.