Giá trị thặng dư là hòn đá tảng trong học thuyết kinh tế của Mác

Tài liệu Giá trị thặng dư là hòn đá tảng trong học thuyết kinh tế của Mác: ... Ebook Giá trị thặng dư là hòn đá tảng trong học thuyết kinh tế của Mác

doc31 trang | Chia sẻ: huyen82 | Lượt xem: 1558 | Lượt tải: 1download
Tóm tắt tài liệu Giá trị thặng dư là hòn đá tảng trong học thuyết kinh tế của Mác, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
®Æt vÊn ®Ò Trong giai ®o¹n tr­íc ®©y, kh«ng riªng g× ë n­íc ta mµ c¶ c¸c n­íc kh¸c thuéc hÖ thèng XHCN, ng­êi ta ®· ®ång nhÊt nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng víi CNTB phñ nhËn kinh tÕ thÞ tr­êng vµ c¸c ph¹m trï, quy luËt kinh tÕ tån t¹i vµ ho¹t ®éng trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Nh­ng ngµy nay, tr¶i qua thùc tiÔn cµng ngµy chóng ta cµng nhËn thøc râ r»ng: kinh tÕ thÞ tr­êng kh«ng ®èi lËp víi CNXH, ®ã lµ thµnh tùu cña nh©n lo¹i, ®ång thêi nã rÊt cÇn thiÕt cho c«ng cuéc x©y dùng ph¸t triÓn kinh tÕ trong thêi kú qu¸ ®é lªn CNXH vµ kÓ c¶ khi CNXH ®· ®­îc x©y dùng. Mµ nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng th× lu«n g¾n liÒn víi c¸c ph¹m trï vµ c¸c quy luËt kinh tÕ cña nã, trong ®ã cã ph¹m trï gi¸ trÞ thÆng d­. Hay nãi c¸ch kh¸: sù tån t¹i gi¸ trÞ thÆng d­ lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan ë ViÖt Nam, khi mµ ë ViÖt Nam ta ®ang thùc hiÖn nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng nhiÒu thµnh phÇn theo ®Þnh h­íng XHCN nh­ng trong chõng mùc nµo ®ã vÉn tån t¹i thµnh kiÕn víi c¸c thµnh phÇn kinh tÕ t­ nh©n, t­ b¶n, coi c¸c thµnh phÇn kinh tÕ nµy lµ bãc lét, nhËn thøc nµy kh«ng chØ x¶y ra víi mét sè c¸n bé ®¶ng viªn lµm c«ng t¸c qu¶n lý mµ cßn x¶y ra ngay trong nh÷ng ng­êi trùc tiÕp lµm kinh tÕ t­ nh©n ë n­íc ta. Mµ theo nh­ lý luËn cña C¸c M¸c, vÊn ®Ò bãc lét nµy l¹i liªn quan ®Õn “gi¸ trÞ thÆng d­”. ChÝnh v× thÕ,viÖc nghiªn cøu vÒ chÊt vµ l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­ sÏ gióp chóng ta cã nh÷ng nhËn thøc ®óng ®¾n vÒ con ®­êng ®i lªn x©y dùng CNXH ë ViÖt Nam mµ §¶ng vµ Nhµ n­íc ®· chän. Tõ viÖc nghiªn cøu ®ã, rót ra ý nghÜa thùc tiÔn cña vÊn ®Ò nµy lµ cÇn thiÕt. Lªnin ®· tõng ®¸nh gi¸: “Gi¸ trÞ thÆng d­ lµ hßn ®¸ t¶ng trong häc thuyÕt kinh tÕ cña M¸c”, lêi ®¸nh gi¸ nµy cho thÊy nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ thÆng d­ lµ mét vÊn ®Ò lín. Víi kiÕn thøc cßn h¹n hÑp, bµi viÕt nµy chØ nªu ra nh÷ng néi dung c¬ b¶n cña “gi¸ trÞ thÆng d­”, cïng mét vµi ý nghÜa thùc tiÔn rót ra ®­îc khi nghiªn cøu vÊn ®Ò nµy vµ mét sè y kiÕn ®Ó vËn dông “gi¸ trÞ thÆng d­” trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN ë n­íc ta. Bµi viÕt ®­îc chia thµnh hai phÇn: PhÇn I : MÆt chÊt vµ mÆt l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­. PhÇn II : ý nghÜa thùc tiÔn rót ra khi nghiªn cøu vÊn ®Ò nµy ®èi víi viÖc qu¶n lý doanh nghiÖp cña chóng ta khi chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Bµi viÕt ®· ®­îc hoµn thµnh víi sù gióp ®ì cña thÇy gi¸o h­íng dÉn, th­ viÖn tr­êng vµ nhiÒu tµi liÖu tham kh¶o bæ Ých kh¸c. Néi dung PhÇn I: MÆt chÊt vµ mÆt l­îng cña gi¸ trÞ th¨ng d­. CÇn ph¶i nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ thÆng d­ bëi sù tån t¹i cña gi¸ trÞ thÆng d­ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN ë n­íc ta lµ mét tÊt yÕu kh¸ch quan, cã nghiªn cøu vÒ gi¸ trÞ thÆng d­ ta míi thÊy râ nh÷ng ®Æc tÝnh phæ biÕn cña s¶n xuÊt vµ ph©n phèi gi¸ trÞ thÆng d­ trong nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng, tõ ®ã t×m ra c¸c gi¶i ph¸p ®Ó vËn dông häc thuyÕt gi¸ trÞ thÆng d­ nh»m ph¸t triÓn kinh tÕ thÞ tr­êng ®Þnh h­íng XHCN ë n­íc ta, theo môc tiªu ®· ®­îc §¶ng vµ Nhµ n­íc ta v¹ch ra, lµm d©n giÇu n­íc m¹nh, x©y dùng thµnh c«ng CNXH ë ViÖt Nam. Khi nghiªn cøu vÒ ph¹m trï gi¸ trÞ thÆng d­, M¸c ®· sö dông nhuÇn nhuyÔn ph­¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng ®Ó nghiªn cøu. Ng­êi ®· g¹t bá ®i nh÷ng c¸i kh«ng b¶n chÊt cña vÊn ®Ò rót ra b¶n chÊt cña nã, ®i tõ c¸i chung ®Õn c¸i riªng, tõ trõu t­îng ®Õn cô thÓ vµ ®Æc biÖt lµ viÖc sö dông ph­¬ng ph¸p trõu t­îng ho¸ khoa häc. A. MÆt chÊt cña gi¸ trÞ thÆng d­. §i tõ sù ph©n tÝch "sù chuyÓn ho¸ cña tiÒn thµnh c¬ b¶n " cïng víi "sù chuyÓn ho¸ søc lao ®éng thµnh hµng ho¸". M¸c ®· chØ râ mèi quan hÖ kinh tÕ gi÷a ng­êi së h÷u tiÒn vµ ng­êi së h÷u søc lao ®éng lµ ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt ®Ó s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­. Tõ ®ã, M¸c ®i ph©n tÝch "qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­", lµm râ b¶n chÊt, nguån gèc cña gi¸ trÞ thÆng d­. I. Sù chuyÓn ho¸ cña tiÒn thµnh t­ b¶n 1. C«ng thøc chung cña t­ b¶n TiÒn lµ s¶n phÈm cuèi cïng cña qu¸ tr×nh l­u th«ng hµng ho¸. ThËt vËy, nÕu g¹t bá ®i néi dung vËt chÊt cña l­u th«ng lµ sù trao ®æi gi¸ trÞ sö dông kh¸c nhau, mµ chØ xÐt tíi h×nh th¸i kinh tÕ cña qu¸ tr×nh l­u th«ng th× tiÒn lµ s¶n phÈm cuèi cïng cña qu¸ tr×nh Êy. Nh­ng ®ång thêi, tiÒn còng lµ mét h×nh thøc biÓu hiÖn cña T­ b¶n. Xong b¶n th©n tiÒn kh«ng ph¶i lµ T­ b¶n, mµ tiÒn chØ trë thµnh T­ b¶n khi nã ®­îc ®­a vµo l­u th«ng víi môc ®Ých ®em l¹i lîi nhuËn cho ng­êi së h÷u tiÒn. §Ó lµm râ sù kh¸c nhau gi÷a tiÒn vµ T­ b¶n, M¸c ®· ®i ph©n tÝch ®iÓm gièng vµ kh¸c nhau cña hai c«ng thøc: l­u th«ng hµng ho¸ gi¶n ®¬n H- T -H vµ h×nh th¸i l­u th«ng T - H - T. §iÓm gièng nhau cña hai h×nh th¸i l­u th«ng nµy lµ: - Trong c¶ hai c«ng thøc ®Òu bao gåm hai yÕu tè tiÒn (T) vµ hµng ho¸ (H). - NÕu ®em ph©n chia mçi c«ng thøc thµnh hai giai ®o¹n th× c¶ hai c«ng thøc ®Òu cã hai giai ®o¹n ®«Ý lËp gièng nhau: H- T lµ b¸n vµ T - H lµ mua. Vµ trong c¶ hai c«ng thøc th× ®Òu cã sù xuÊt hiÖn cña ba bªn, trong ®ã mét ng­êi chØ b¸n, mét ng­êi chØ mua, vµ ng­êi thø ba th× lÇn l­ît mua vµ b¸n. Vµ ®iÓm kh¸c nhau cña chóng lµ: - Tr×nh tù hai giai ®o¹n ®èi lËp( mua vµ b¸n) trong hai c«ng thøc l­u th«ng lµ ®¶o ng­îc nhau. Víi c«ng thøc H-T-H lµ b¸n tr­íc, mua sau, tiÒn chØ ®ãng vai trß trung gian. Cßn víi c«ng thøc T-H-T th× mua tr­íc, b¸n sau, vai trß trung gian thuéc vÒ hµng ho¸. - Trong c«ng thøc l­u th«ng T-H-T, tiÒn cuèi cïng ®­îc chuyÓn thµnh hµng ho¸, do ®ã tiÒn bÞ chi tiªu h¼n. Ng­îc l¹i, trong h×nh th¸i T-H-T, tiÒn ®­îc chi ra ®Ó mua råi ®­îc thu l¹i sau khi b¸n, nh­ vËy tiÒn trong c«ng thøc nµy chØ ®­îc øng ra mµ th«i. Tãm l¹i, gi¸ trÞ sö dông lµ môc ®Ých cuèi cïng cña vßng chu chuyÓn T-H-T. Cßn ®éng c¬, môc ®Ých cña vßng chu chuyÓn T-H-T lµ b¶n th©n gi¸ trÞ trao ®æi. Trong l­u th«ng T-H-T, ®iÓm ®Çu vµ ®iÓm cuèi ®Òu lµ tiÒn, chóng kh«ng kh¸c nhau vÒ mÆt chÊt. Do ®ã, qu¸ tr×nh vËn ®éng nµy d­êng nh­ lµ mét viÖc thõa, v× nã lµ viÖc ®æi mét vËt ®Ó lÊy mét vËt gièng hÖt. Mµ nh­ ta ®· biÕt, mét mãn tiÒn chØ cã thÓ kh¸c nhau víi mét mãn tiÒn kh¸c vÒ mÆt sè l­îng, nªn ®Ó qu¸ tr×nh T-H-T cã ®­îc c¸i néi dung cña nã th× cÇn cã sù kh¸c nhau vÒ l­îng tiÒn ë ®iÓm ®Çu vµ ®iÓm cuèi. KÕt qu¶ lµ qua l­u th«ng, gi¸ trÞ( tiÒn) ®­îc øng ra tr­íc ®ã kh«ng nh÷ng ®­îc b¶o tån mµ cßn tù t¨ng thªm gi¸ trÞ. ChÝnh sù vËn ®éng Êy ®· biÕn gi¸ trÞ( tiÒn) ®ã thµnh t­ b¶n. - Môc ®Ých cña qu¸ tr×nh l­u th«ng T-H-T, lµ gi¸ trÞ sö dông, tøc lµ nh»m tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu nhÊt ®Þnh. Nh­ vËy, qu¸ tr×nh nµy lµ h÷u h¹n, nã sÏ kÕt thóc khi nhu cÇu nµo ®ã ®­îc tho¶ m·n. Ng­îc l¹i, môc ®Ých khi thùc hiÖn qu¸ tr×nh l­u th«ng theo c«ng thøc T-H-T lµ lµm t¨ng gi¸ trÞ øng tr­íc ®ã. ChØ riªng ®iÒu nµy th«i ®· khiÕn sù vËn ®éng cña t­ b¶n theo c«ng thøc T-H-T lµ kh«ng cã giíi h¹n. Tõ ph©n tÝch trªn, M¸c ®· ph©n biÖt mét c¸ch râ rµng tiÒn th«ng th­êng vµ tiÒn lµ t­ b¶n. TiÒn th«ng th­êng chØ ®ãng vai trß trung gian trong l­u th«ng, råi l¹i trë l¹i l­u th«ng, tù duy tr× vµ sinh s«i n¶y në trong l­u th«ng, quay trë vÒ d­íi d¹ng ®· lín lªn vµ kh«ng ngõng b¾t ®Çu l¹i còng mét vßng chu chuyÓn Êy, T-T', tiÒn ®Î thµnh tiÒn( theo lêi ph¸i träng th­¬ng) T-H-T', míi nh×n th× nã lµ c«ng thøc vËn ®éng cña riªng t­ b¶n th­¬ng nghiÖp, nh­ng ngay c¶ t­ b¶n c«ng nghiÖp vµ t­ b¶n cho vay còng vËn ®éng theo c«ng thøc nµy.T­ b¶n c«ng nghiÖp còng lµ tiÒn ®­îc chuyÓn ho¸ thµnh hµng ho¸ th«ng qua s¶n xuÊt, råi l¹i chuyÓn ho¸ trë l¹i thµnh mét sè tiÒn lín h¬n b»ng viÖc b¸n hµng ho¸ ®ã. T­ b¶n cho vay th× l­u th«ng T-H-T' ®­îc biÓu hiÖn d­íi d¹ng thu ng¾n l¹i lµ T-T', mét sè tiÒn thµnh mét sè tiÒn lín h¬n. Nh­ vËy, T-H-T' thùc sù lµ c«ng thøc chung cña t­ b¶n. Nh­ng sù vËn ®éng theo c«ng thøc chung T-H-T' nµy m©u thuÉn víi tÊt c¶ c¸c quy luËt vÒ b¶n chÊt cña hµng ho¸, gi¸ trÞ, tiÒn vµ b¶n th©n l­u th«ng. 2. Nh÷ng m©u thuÉn cña c«ng thøc chung: Trong l­u th«ng cã thÓ cã hai tr­êng hîp x¶y ra: mét lµ trao ®æi tu©n theo quy luËt gi¸ trÞ( trao ®æi ngang gi¸); hai lµ trao ®æi kh«ng tu©n theo quy luËt gi¸ trÞ ( trao ®æi kh«ng ngang gi¸). - NÕu trao ®æi ngang gi¸, th× gi¸ trÞ thÆng d­ kh«ng thÓ sinh ra tõ hµnh vi mua ( T-H) hoÆc hµnh vi b¸n( H-T), tøc lµ tõ lÜnh vùc l­u th«ng, v× nÕu mua, b¸n ngang gi¸ th× chØ cã sù thay ®æi h×nh th¸i tõ tiÒn sang hµng ho¸, råi tõ hµng trë l¹i thµnh tiÒn, sè tiÒn øng ra b»ng sè tiÒn thu l¹i sau khi b¸n. VËy, ë tr­êng hîp nµy kh«ng cã sù h×nh thµnh gi¸ trÞ thÆng d­. - NÕu trao ®æi ngang gi¸: cã thÓ cã hai gi¶ thiÕt, mét lµ ng­êi b¸n b¸n hµng ho¸ cao h¬n gi¸ trÞ cña chóng( b¸n ®¾t), vµ hai lµ ng­êi b¸n b¸n hµng ho¸ d­íi gi¸ trÞ cña chóng( gi¸ rÎ). Trong gi¶ thiÕt "b¸n ®¾t": hµng ho¸ ®­îc b¸n víi gi¸ cao h¬n gi¸ trÞ cña nã, khi ®ã ng­êi b¸n ®­îc mét kho¶n lµ phÇn chªnh lÖch gi÷a gi¸ b¸n vµ gi¸ trÞ thùc cña hµng ho¸, cßn ng­êi mua bÞ thiÖt mét kho¶n ®óng b»ng gi¸ trÞ mµ ng­êi b¸n ®­îc lîi. Trong gi¶ thiÕt "b¸n rÎ": hµng ho¸ ®­îc b¸n víi thÊp h¬n so víi gi¸ trÞ cña nã, th× ng­êi mua ®­îc lîi mét kho¶n lµ phÇn chªnh lÖch gi÷a gi¸ trÞ thùc vµ gi¸ trÞ b¸n cña hµng ho¸, cßn ng­êi b¸n bÞ thiÖt mét gi¸ trÞ ®óng b»ng gi¸ trÞ mµ ng­êi mua ®­îc lîi. Nh­ vËy, trong c¶ 2 gi¶ thiÕt trªn, th× nÕu ng­êi nµy ®­îc lîi th× ng­êi kia bÞ thiÖt, nh­ng tæng gi¸ trÞ cña hµng ho¸( trong qu¸ tr×nh l­u th«ng ®ã) vÉn kh«ng t¨ng lªn. V× vËy, c¶ trong tr­êng hîp nµy còng kh«ng diÔn ra sù h×nh thµnh gi¸ trÞ thÆng d­. Nh×n vµo c«ng thøc chung cña t­ b¶n, ta thÊy chØ cã hµnh vi mua vµ b¸n, tøc lµ chØ cã l­u th«ng, nh­ng thùc tÕ l¹i cã gi¸ trÞ thÆng d­. Mµ theo ph©n tÝch trªn, gi¸ trÞ thÆng d­ kh«ng sinh ra trong l­u th«ng. Nh­ vËy, gi¸ trÞ thÆng d­ võa kh«ng thÓ sinh ra trong l­u th«ng l¹i võa kh«ng thÓ sinh ra ngoµi qu¸ tr×nh l­u th«ng. Nã ph¶i sinh ra trong l­u th«ng vµ ®ång thêi kh«ng ph¶i trong l­u th«ng. Vµ theo M¸c, ®ã chÝnh lµ m©u thuÉn cña c«ng thøc chung. §Ó gi¶i thÝch m©u thuÉn nµy, th× chØ cßn mét gi¶ thiÕt lµ: ng­êi së h÷u tiÒn ph¶i mua ®­îc mét thø hµng ho¸(H) ®Æc biÖt, mµ khi tiªu dïng nã sÏ ®em l¹i gi¸ trÞ thÆng d­, vµ thø hµng ho¸ ®Æc biÖt ®ã chÝnh lµ hµng ho¸ søc lao ®éng. 3. Hµng ho¸ - søc lao ®éng: (a) Søc lao ®éng vµ ®iÒu kiÖn t¹o ra hµng ho¸: Chóng ta hiÓu, søc lao ®éng ( hay n¨ng lùc lao ®éng): lµ toµn bé n¨ng lùc thÓ chÊt vµ tinh thÇn tån t¹i trong mét c¬ thÓ, trong mét con ng­êi ®ang sèng vµ ®­îc ng­êi ®ã ®em ra vËn dông mçi khi s¶n xuÊt ra mét gi¸ trÞ sö dông nµo ®ã. Nh­ng ®Ó ng­êi së h÷u tiÒn cã thÓ mua ®­îc søc lao ®éng víi t­ c¸ch lµ hµng ho¸ th× søc lao ®éng ph¶i cã hai ®iÒu kiÖn sau ®Ó trë thµnh hµng ho¸: - Mét lµ: ng­êi lao ®éng lµ ng­êi tù do së h÷u n¨ng lùc lao ®éng cña m×nh, th©n thÓ m×nh, vµ chØ b¸n søc lao ®éng ®ã trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh. Bëi v×, søc lao ®éng chØ cã thÓ xuÊt hiÖn trªn thÞ tr­êng víi t­ c¸ch lµ hµng ho¸, khi nã ®­îc ®­a ra thÞ tr­êng, tøc lµ b¶n th©n ng­êi cã søc lao ®éng ®ã, ®em b¸n nã. Mµ muèn vËy, th× ng­êi ®ã ph¶i ®­îc hoµn toµn tù do vÒ th©n thÓ, tù do së h÷u n¨ng lùc lao ®éng cña m×nh. Ng­êi së h÷u søc lao ®éng bao giê còng ph¶i b¸n søc lao ®éng Êy trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh mµ th«i, v× nÕu anh ta b¸n h¼n søc lao ®éng ®ã trong mét lÇn th× anh ta sÏ tù b¸n b¶n th©n m×nh, vµ tõ chç lµ mét ng­êi tù do anh ta sÏ trë thµnh ng­êi n« lÖ. - Hai lµ: ng­êi lao ®éng kh«ng cßn t­ liÖu s¶n xuÊt nµo kh¸c, buéc ph¶i ®em b¸n chÝnh søc lao ®éng cña m×nh ®Ó tån t¹i. Bëi v×, khi mét ng­êi cßn cã nh÷ng hµng ho¸ kh¸c( t­ liÖu s¶n xuÊt kh¸c) ®Ó b¸n th× anh ta sÏ kh«ng ®em b¸n søc lao ®éng cña m×nh. Do vËy, chØ khi ng­êi lao ®éng kh«ng cßn t­ liÖu s¶n xuÊt nµo kh¸c, th× hä buéc ph¶i ®em b¸n chÝnh søc lao ®éng cña m×nh ®Ó tån t¹i, vµ chØ khi ®ã hµng ho¸ søc lao ®éng míi xuÊt hiÖn trªn thÞ tr­êng. Khi søc lao ®éng trë thµnh hµng ho¸, nã còng cã hai thuéc tÝnh lµ gi¸ trÞ vµ gi¸ trÞ sö dông, nh­ng nã lµ hµng ho¸ ®Æc biÖt, v× vËy, gi¸ trÞ vµ gi¸ trÞ sö dông cña nã cã nh÷ng nÐt ®Æc thï so víi nh÷ng hµng ho¸ kh¸c. (b) Hai thuéc tÝnh cña hµng ho¸ lao ®éng: * Gi¸ trÞ cña hµng ho¸ lao ®éng: Gi¸ trÞ cña søc lao ®éng còng gièng nh­ bÊt kú mét hµng ho¸ nµo kh¸c, ®­îc quyÕt ®Þnh bëi sè thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt ®Ó s¶n xuÊt vµ ®Ó t¸i s¶n xuÊt ra thø s¶n phÈm ®Æc biÖt Êy. Mµ søc lao ®éng l¹i g¾n liÒn víi c¬ thÓ sèng. Do ®ã, viÖc s¶n xuÊt vµ t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng còng bao hµm viÖc duy tr× cuéc sèng cña con ng­êi ®ã. Muèn duy tr× cuéc sèng cña b¶n th©n m×nh, con ng­êi cÇn cã mét sè t­ liÖu sinh ho¹t nhÊt ®Þnh. MÆt kh¸c, sè l­îng cña nh÷ng nhu cÇu cÇn thiÕt Êy, còng nh­ ph­¬ng thøc tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu ®ã, ë mçi ng­êi, nhãm ng­êi lao ®éng kh¸c nhau, do c¸c yÕu tè lÞch sö, tinh thÇn, nªn gi¸ trÞ cña søc lao ®éng cßn mang tÝnh chÊt tinh thÇn, thÓ chÊt vµ lÞch sö. Nh­ng ng­êi së h÷u søc lao ®éng cã thÓ chÕt ®i, do vËy, muèn cho ng­êi Êy kh«ng ngõng xuÊt hiÖn trªn thÞ tr­êng hµng ho¸ søc lao ®éng, th× ng­êi b¸n søc lao ®éng Êy ph¶i trë nªn vÜnh cöu, b»ng c¸ch sinh con ®Î c¸i. Nh÷ng søc lao ®éng ®ang biÕn mÊt khái thÞ tr­êng v× hao mßn hay chÕt ®i ph¶i ®­îc thay thÕ b»ng søc lao ®éng míi. V× vËy, tæng sè nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cÇn thiÕt cho viÖc s¶n xuÊt ra søc lao ®éng bao gåm c¶ nh÷ng t­ liÖu cho nh÷ng ng­êi thay thÕ ®ã, tøc lµ cho con c¸i cña nh÷ng ng­êi lao ®éng. Muèn ng­êi lao ®éng cã kiÕn thøc vµ cã thãi quen khÐo lÐo trong mét ngµnh lao ®éng nhÊt ®Þnh, th× cÇn ph¶i tèn mét sè nhiÒu hay Ýt chi phÝ ®Ó ®µo t¹o. Chi phÝ ®µo t¹o nµy l¹i lµ kh¸c nhau tuú theo tÝnh chÊt phøc t¹p cña lao ®éng. Vµ chi phÝ nµy còng gia nhËp vµo tæng sè nh÷ng gi¸ trÞ ®­îc chi phÝ ®Ó s¶n xuÊt ra søc lao ®éng. VËy gi¸ trÞ cña hµng ho¸ søc lao ®éng bao gåm: - Gi¸ trÞ cña nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cÇn thiÕt ®Ó t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n. - Gi¸ trÞ nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cÇn thiÕt cho gia ®×nh ng­êi c«ng nh©n ( cho nh÷ng ng­êi thay thÕ cña anh ta) - Chi phÝ ®µo t¹o ng­êi c«ng nh©n tuú theo tÝnh chÊt phøc t¹p cña ng­êi lao ®éng ®­îc ®µo t¹o. * Gi¸ trÞ sö dông cña hµng ho¸ søc lao ®éng: Hµng ho¸ søc lao ®éng cã ®iÓm gièng vµ ®iÓm kh¸c hµng ho¸ th«ng th­êng. §iÓm gièng lµ ë chç: hµng ho¸ th«ng th­êng vµ hµng hãa søc lao ®éng ®Òu cã kh¶ n¨ng tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu nhÊt ®Þnh cña ng­êi mua nã. §iÓm kh¸c lµ ë chç: nÕu nh­ hµng ho¸ th«ng th­êng khi ®em sö dông th× c¶ gi¸ trÞ vµ gi¸ trÞ sö dông ®Òu bÞ tiªu hao theo thêi gian, th× ng­îc l¹i, hµng ho¸ søc lao ®éng khi ®em sö dông, gi¸ trÞ sö dông cµng t¨ng do ng­êi c«ng nh©n tÝch luü ®­îc kinh nghiÖm s¶n xuÊt Vµ gi¸ trÞ sö dông cña hµng ho¸ søc lao ®éng chØ thÓ hiÖn ra trong qu¸ tr×nh tiªu dïng søc lao ®éng. ChÝnh trong qu¸ tr×nh Êy, søc lao ®éng t¹o ra mét l­îng gi¸ trÞ míi lín h¬n gi¸ trÞ b¶n th©n nã, tøc lµ t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­. II. S¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­ Sau khi ng­êi sö h÷u tiÒn ®· mua ®­îc søc lao ®éng cña ng­êi së h÷u søc lao ®éng, th× ng­êi ®ã tiÕn hµnh tiªu dïng søc lao ®éng. Mµ viÖc tiªu dïng søc lao ®éng lµ lao ®éng. Nªn ng­êi mua søc lao ®éng tiªu dïng cña søc lao ®éng chØ thÓ hiÖn ra trong qu¸ tr×nh tiªu dïng søc lao ®éng, tøc lµ qu¸ tr×nh lao ®éng, vµ trong qu¸ tr×nh Êy søc lao ®éng t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­. Do ®ã, khi ®i nghiªn cøu vÒ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­, ta sÏ b¾t ®Çu nghiªn cøu tõ qu¸ tr×nh lao ®éng. 1. Qu¸ tr×nh lao ®éng: Lao ®éng lµ ho¹t ®éng cã môc ®Ých, cã ý thøc cña con ng­êi t¸c ®éng vµo tù nhiªn b¾t tù nhiªn phôc vô lîi Ých cña m×nh. Nh­ vËy th× qu¸ tr×nh lao ®éng sÏ lµ sù kÕt hîp cña 3 yÕu tè c¬ b¶n cña qu¸ tr×nh lao ®éng, v× søc lao ®éng g¾n víi con ng­êi, mµ con ng­êi lu«n s¸ng t¹o ra t­ liÖu lao ®éng, ®èi t­îng lao ®éng, ®ång thêi sö dông chóng ®Ó phôc vô lîi Ých cña m×nh. ë ®©y, ta cÇn ph©n biÖt gi÷a søc lao ®éng vµ lao ®éng. NÕu nh­ nãi ®Õn søc lao ®éng lµ míi chØ nãi ®Õn kh¶ n¨ng lao ®éng cña con ng­êi, th× nãi ®Õn lao ®éng lµ nãi ®Õn viÖc tiªu dïng søc lao ®éng, lµ nãi ®Õn viÖc dïng søc lao ®éng kÕt hîp víi ®èi t­îng vµ t­ liÖu lao ®éng ®Ó t¹o ra cña c¶i vËt chÊt. - §èi t­îng lao ®éng: lµ nh÷ng vËt mµ con ng­êi t¸c ®éng vµo trong qu¸ tr×nh lao ®éng. Cã thÓ chia nã thµnh 2 lo¹i: Mét lµ, lo¹i cã s½n trong tù nhiªn nh­ ®Êt ®ai, c¸c nguån thuû s¶n, l©m s¶n… Hai lµ, lo¹i ®· tr¶i qua chÕ biÕn, th­êng tån t¹i d­íi d¹ng nguyªn, nhiªn, vËt liÖu. - T­ liÖu lao ®éng bao gåm: c«ng cô lao ®éng vµ nh÷ng yÕu tè vËt chÊt phôc vô trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp qu¸ tr×nh s¶n xuÊt nh­: kho tµng, bÕn b·i, ®­êng giao th«ng, th«ng tin, ®iÖn n­íc… tøc lµ c¸c c¬ së h¹ tÇng kü thuËt. Trong ®ã, c«ng cô lao ®éng lµ nh÷ng yÕu tè t¸c ®éng trùc tiÕp vµo ®èi t­îng lao ®éng( nh­ m¸y mãc…), nã lµ yÕu tè c¬ b¶n nhÊt cña t­ liÖu lao ®éng, mµ M¸c gäi nã lµ hÖ thèng “x­¬ng cèt” cña qu¸ tr×nh lao ®éng s¶n xuÊt. ViÖc ph©n biÖt gi÷a ®èi t­îng lao ®éng vµ t­ liÖu lao ®éng còng chØ lµ t­¬ng ®èi mµ th«i. §èi t­îng lao ®éng vµ t­ liÖu lao ®éng trong qu¸ tr×nh lao ®éng s¶n xuÊt hîp thµnh t­ liÖu s¶n xuÊt, do ®ã, cã thÓ nãi r»ng: qu¸ tr×nh lao ®éng lµ sù kÕt hîp cña hai yÕu tè: søc lao ®éng vµ t­ liÖu s¶n xuÊt. Trong qu¸ tr×nh lao ®éng, søc lao ®éng kÕt hîp víi dông cô lao ®éng t¸c ®éng vµo ®èi t­îng lao ®éng vµ chuyÓn toµn bé gi¸ trÞ cña nh÷ng t­ liÖu s¶n xuÊt ®ã vµo s¶n phÈm ®­îc t¹o ra. §i tõ c¸i chung lµ viÖc nghiªn cøu qu¸ tr×nh lao ®éng, M¸c ®· ®i ®Õn ph©n tÝch qu¸ tr×nh s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ d­íi CNTB. 2.S¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­: §Ó hiÓu râ h¬n qu¸ tr×nh s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ d­íi CNTB, ta h·y xem vÝ dô víi nh÷ng gi¶ ®Þnh khoa häc mµ M¸c ®· ®­a ra nh­ sau: Víi ph­¬ng ph¸p trõu t­îng ho¸ trong nghiªn cøu, M¸c ®· ®­a ra c¸c gi¶ ®Þnh khoa häc: - NÒn kinh tÕ t­ b¶n chØ lµ nÒn kinh tÕ t¸i s¶n xuÊt gi¶n ®¬n. - Gi¸ c¶ kh«ng thay ®æi - Kh«ng xÐt ®Õn ngo¹i th­¬ng. VÝ dô nh­ trong s¶n xuÊt sîi, nhµ t­ b¶n ®· mua( gi¶ ®Þnh theo ®óng gi¸ trÞ) 1kg b«ng gi¸ 1 ®«ng; hao mßn m¸y mãc ®Ó kÐo 5kg b«ng thµnh 5 kg sîi lµ 1 ®ång; tiÒn c«ng lao ®éng trong 1 ngµy 8 giê lµ 4 ®ång; cø 4 giê th× ng­êi c«ng nh©n kÐo ®­îc 5 kg b«ng thµnh 5 kg sîi; NÕu s¶n xuÊt 5 kg sîi th× nhµ t­ b¶n sÏ ph¶i ®øng tr­íc mét sè tiÒn lµ 10 ®ång. §Ó s¶n xuÊt ra 5 kg sîi th× cÇn ph¶i cã 5 kg b«ng vµ sù hao mßn cña m¸y mãc, vµ khi 5 kg sîi ®­îc s¶n xuÊt ra th× kh«ng cã nghÜa lµ gi¸ trÞ cña 5 kg b«ng vµ phÇn m¸y mãc hao mßn bÞ mÊt ®i, mµ phÇn gi¸ trÞ ®ã ®­îc chuyÓn nguyªn vÑn vµo gi¸ trÞ cña 5 kg sîi. Nh­ vËy, gi¸ trÞ cña nh÷ng t­ liÖu s¶n xuÊt: 5 kg b«ng vµ hao mßn m¸y mãc ®­îc biÓu hiÖn b»ng 6 ®ång, lµ nh÷ng bé phËn cÊu thµnh gi¸ trÞ cña 5 kg sîi. Chó ý lµ, ng­êi ta chØ chi phÝ mét thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt trong ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt x· héi nhÊt ®Þnh mµ th«i, v× vËy, dï nhµ t­ b¶n cã sö dông nh÷ng t­ liÖu gi¸ trÞ s¶n xuÊt nµo mµ cã gi¸ trÞ lín h¬n gi¸ trÞ 6 ®ång nh­ trªn ®i n÷a, th× gia nhËp vµo gi¸ trÞ cña 5 kg sîi còng chØ cã 6 ®ång, tøc lµ sè lao ®éng x· héi cÇn thiÕt cña nÒn s¶n xuÊt mµ th«i. B©y giê chóng ta ph¶i xem xÐt phÇn gi¸ trÞ mµ lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n ®· kÕt hîp vµo b«ng. Gi¶ ®Þnh lµ muèn s¶n xuÊt mét l­îng trung b×nh nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cÇn thiÕt hµng ngµy cho mét ng­êi lao ®éng th× mÊt 4 giê lao ®éng trung b×nh, vµ gi¶ ®Þnh r»ng 4 giê lao ®éng trung b×nh ®· ®­îc vËt ho¸ trong 4 ®ång. ViÖc nhµ t­ b¶n tr¶ 4 ®ång cho mét ngµy lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n lµ ®óng gi¸ trÞ cña søc lao ®éng. Trong qu¸ tr×nh lao ®éng, lao ®éng kh«ng ngõng chuyÓn ho¸ tõ h×nh th¸i ho¹t ®éng sang h×nh th¸i tån t¹i, tõ h×nh th¸i vËn ®éng sang h×nh th¸i vËt thÓ. Nh­ vËy, 4 giê lao ®éng x· héi cÇn thiÕt, vËn ®éng kÐo sîi sÏ biÓu hiÖn ra trong mét l­îng sîi nhÊt ®Þnh lµ 5 kg sîi. Do ®ã, thµnh phÇn gi¸ trÞ do lao ®éng x· héi cÇn thiÕt, vµ chØ lµ l­îng vËt chÊt ho¸ cña sè giê lao ®éng x· héi ®ã mµ th«i. Theo gi¶ ®Þnh trªn, 4 giê lao ®éng x· héi cÇn thiÕt nµy ®­îc vËt ho¸ trong 4 ®ång, vµ theo gi¶ ®Þnh ban ®Çu, cø 4 giê th× ng­êi c«ng nh©n kÐo ®­îc 5 kg b«ng thµnh 5 kg sîi, vËy chÝnh viÖc kÐo sîi ®· g¾n thªm vµo b«ng mét gi¸ trÞ lµ 4 ®ång. B©y giê, h·y xem tæng gi¸ trÞ cña s¶n phÈm - 5kg sîi Êy. Gi¸ trÞ cña 5 kg sîi bao gåm gi¸ trÞ cña 5 kg b«ng lµ 5 ®ång; víi hao mßn m¸y mãc ®Ó chuyÓn 5 kg b«ng thµnh 5 kg sîi lµ 1 ®ång; vµ 4 giê lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n kÐo sîi biÓu hiÖn lµ 4 ®ång. VËy gi¸ trÞ cña 5 kg sîi lµ 10 ®ång. §Õn ®©y ta thÊy, gi¸ trÞ cña s¶n phÈm b»ng gi¸ trÞ cña t­ b¶n øng tr­íc. Gi¸ trÞ øng tr­íc kh«ng t¨ng thªm, do ®ã, kh«ng s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­, vµ tiÒn kh«ng biÕn thµnh t­ b¶n. Hµng ngµy, muèn t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng cña m×nh, ng­êi c«ng nh©n ph¶i t¹o ra mét gi¸ trÞ hµng ngµy lµ 4 ®ång(nh­ gi¶ ®Þnh), c¸i mµ ng­êi c«ng nh©n thùc hiÖn ®­îc b»ng c¸ch lao ®éng mçi ngµy 4 giê nh­ng ®iÒu ®ã l¹i kh«ng lµm cho anh ta mÊt kh¶ n¨ng cã thÓ lao ®éng mçi ngµy 8 giê hay nhiÒu h¬n n÷a. Bëi vËy, khi ®· mua søc lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n víi gi¸ 4 ®ång(®­îc cho lµ ngang gi¸) cho mét ngµy lao ®éng 8 giê, th× nhµ t­ b¶n cã quyÒn tiªu dïng søc lao ®éng ®ã, hay cã thÓ b¾t ng­êi c«ng nh©n ®ã lao ®éng trong c¶ 8 giê. Nªn nÕu tiÕp tôc s¶n xuÊt thªm 5 kg sîi n÷a th× nhµ t­ b¶n chØ ph¶i bá thªm tiÒn ®Ó mua 5 kg b«ng vµ tiÒn hao mßn m¸y mãc, mµ kh«ng ph¶i tr¶ thªm tiÒn c«ng cho c«ng nh©n kÐo sîi. VËy tæng sè tiÒn nhµ t­ b¶n øng tr­íc ®Ó s¶n xuÊt ra 10 kg sîi lµ: 10 ®ång cho 10 kg b«ng; hai ®ång cho hao mßn m¸y mãc; 4 ®ång ®Ó thuª c«ng nh©n; tæng céng lµ 16 ®ång. Mµ gi¸ trÞ cña 10 kg sîi lµ: 20 ®ång. NÕu nhµ t­ b¶n b¸n 10 kg sîi (®óng gi¸ trÞ) víi gi¸ 20 ®ång th× thu ®­îc l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ lµ 4 ®ång. Nh­ thÕ tiÒn ®· ®­îc biÕn thµnh t­ b¶n. VÝ dô trªn cho thÊy, t­ liÖu cña s¶n xuÊt chØ chuyÓn gi¸ trÞ sang s¶n phÈm míi chø kh«ng lµm t¨ng thªm gi¸ trÞ cña s¶n phÈm ®ã, tøc lµ kh«ng t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­. Cßn søc lao ®éng míi lµ nh©n tè t¹o ra gi¸ trÞ míi lín h¬n gi¸ trÞ cña b¶n th©n nã, phÇn lín h¬n ®ã lµ kÕt qu¶ lao ®éng kh«ng ®­îc tr¶ c«ng cña ng­êi c«ng nh©n, vµ chÝnh lµ gi¸ trÞ thÆng d­. T­ b¶n øng tr­íc cña nhµ t­ b¶n trªn ®­îc chia lµm hai bé phËn. Mét lµ, bé phËn t­ b¶n ®­îc chia ra ®Ó mua t­ liÖu s¶n xuÊt ®­îc coi lµ t­ b¶n biÕn, ký hiÖu lµ C. Hai lµ, bé phËn t­ b¶n chi ra ®Ó mua søc lao ®éng ®­îc gäi lµ t­ b¶n kh¶ biÕn, ký hiÖu lµ v, bé phËn t­ b¶n nµy còng chØ lµ mét sè tiÒn nh­ t­ b¶n chi ra ®Ó mua t­ liÖu s¶n xuÊt, nh­ng nhê mua ®­îc søc lao ®éng lµ lo¹i hµng ho¸ ®Æc biÖt mµ khi tiªu dïng nã t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­, nªn trë thµnh l­îng kh¶ biÕn. ViÖc ph©n chia t­ b¶n thµnh t­ b¶n bÊt biÕn vµ t­ b¶n kh¶ biÕn cµng chØ râ nguån gèc cña gi¸ trÞ thÆng d­ lµ søc lao ®éng cña c«ng nh©n chø kh«ng ph¶i lµ m¸y mãc hay t­ liÖu s¶n xuÊt kh¸c. Còng qua vÝ dô trªn, chóng ta thÊy ngµy lao ®éng cña ng­êi c«ng nh©n ®­îc chia thµnh hai phÇn, mét phÇn lµ thêi gian lao ®éng x· héi cÇn thiÕt(®Ó t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng), mét phÇn lµ thêi gian lao ®éng thÆng d­ (phÇn thêi gian t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­). Cã hai ph­¬ng thøc s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­, ®ã lµ: s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ tuyÖt ®èi vµ s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi. (a) Ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ tuyÖt ®èi: §©y lµ ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ b»ng c¸ch kÐo dµi ngµy lao ®éng hoÆc lµ t¨ng c­êng ®é lao ®éng, trong khi gi¸ trÞ søc lao ®éng vµ thêi gian lao ®éng tÊt yÕu kh«ng thay ®æi, nhê ®ã kÐo dµi thêi gian lao ®éng thÆng d­. KÐo dµi ngµy lao ®éng hay t¨ng c­êng ®é lao ®éng ®Òu lµ hao phÝ lao ®éng trõu t­îng. ThÝ dô: ngµy lao ®éng lµ 8 giê, gåm thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt: 4 giê vµ thêi gian lao ®éng thÆng d­: 4 giê. B©y giê kÐo dµi ngµy lao ®éng thµnh 10 giê mµ thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt kh«ng ®æi th× thêi gian lao ®éng thÆng d­ t¨ng tõ 4 giê lªn 6 giê. Môc ®Ých cña nhµ t­ b¶n lµ gi¸ trÞ thÆng d­ tèi ®a(v« h¹n), nh­ng ph­¬ng thøc s¶n xuÊt nµy kh«ng ®¹t ®­îc môc ®Ých ®ã. V× ngµy lao ®éng bÞ h¹n chÕ kh«ng qu¸ 24 giê, vµ trong thùc tÕ, kh«ng thÓ kÐo dµi ®Õn 24 giê. MÆt kh¸c, viÖc kÐo dµi ngµy lao ®éng cßn gÆp ph¶i nh÷ng ®Êu tranh cña c«ng nh©n, vµ sù ®Êu tranh ®ã buéc nhµ t­ b¶n ph¶i rót ng¾n thêi gian lao ®éng. Khi ®é dµi ngµy lao ®éng ®· ®­îc x¸c ®Þnh, nhµ t­ b¶n ph¶i t×m ph­¬ng thøc kh¸c ®Ó s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ thÆng d­, ph­¬ng thøc ®ã ®­îc gäi lµ ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi. (b) Ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®«i: Ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi lµ ph­¬ng thøc s¶n xuÊt gi¸ trÞ b»ng c¸ch rót ng¾n thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt, nhê ®ã kÐo dµi thêi gian lao ®éng thÆng d­, cßn ®é dµi ngµy lao ®éng kh«ng ®æi. Muèn rót ng¾n thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt th× ph¶i gi¶m gi¸ trÞ nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t, b»ng c¸ch t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng x· héi ë nh÷ng ngµnh s¶n xuÊt ra t­ liÖu sinh ho¹t vµ ë nh÷ng ngµnh s¶n xuÊt ra t­ liÖu s¶n xuÊt ®Ó s¶n xuÊt ra t­ liÖu sinh ho¹t. Muèn t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng ph¶i c¶i tiÕn s¶n xuÊt, ®æi míi c«ng nghÖ. Nh÷ng doanh nghiÖp nao ®i ®Çu trong viÖc øng dông c«ng nghÖ míi sÏ thu ®­îc gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch. ë ®©y, gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch lµ gi¸ trÞ thÆng d­ cao h¬n gi¸ trÞ thÆng d­ b×nh th­êng do cã gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ x· héi cña hµng hãa ®ã. Thùc chÊt cña gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch chÝnh lµ gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi, bëi v× nã ®Òu do t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng mµ cã. ChØ kh¸c ë chç: gi¸ trÞ thÆng d­ tu¬ng ®èi do t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng x· héi, do ®ã, tÊt c¶ c¸c nhµ t­ b¶n ®Òu ®­îc h­ëng. Cßn gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch lµ do t¨ng n¨ng suÊt c¸ biÖt cao h¬n n¨ng suÊt lao ®éng x· héi th× míi ®­îc h­ëng gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch nµy. Khi c¸c doanh nghiÖp ®Òu øng dông c«ng nghÖ míi vµ h¹ gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ th× gi¸ trÞ thÞ tr­êng sÏ gi¶m xuèng, ng­êi tiªu dïng ®­îc mua hµng ho¸ rÎ h¬n tr­íc, tøc lµ gi¸ cña nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t gi¶m, nhê ®ã sÏ h¹ ®­îc thêi gian lao ®éng x· héi cÇn thiÕt xuèng, vµ nhµ t­ b¶n thu gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi. Do c¸c doanh nghiÖp ®Òu cã tr×nh ®é c«ng nghÖ nh­ nhau nªn kh«ng ai thu ®­îc gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch n÷a, gi¸ trÞ thÆng d­ siªu ng¹ch khi ®ã chuyÓn thµnh gi¸ trÞ thÆng d­ t­¬ng ®èi. CÇn ®Ó ý r»ng, m¸y mãc(m¸y mãc tiªn tiÕn còng vËy) kh«ng t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­, nh­ng nã t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó t¨ng søc s¶n xuÊt cña lao ®éng, h¹ gi¸ trÞ c¸ biÖt cña hµng ho¸ thÊp h¬n gi¸ trÞ cña thÞ tr­êng, nhê ®ã mµ gi¸ trÞ thÆng d­ t¨ng lªn. B. MÆt l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­: MÆt l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­ biÓu hiÖn ë tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­, ë khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­, vµ ë trong c¸c h×nh thøc cña gi¸ trÞ thÆng d­. I. Tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ Tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ lµ tû lÖ tÝnh theo phÇn tr¨m gi÷a gi¸ trÞ thÆng d­ vµ t­ b¶n kh¶ biÕn(Ký hiÖu lµ m3). Nh­ vËy ta cã thÓ thÊy tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ phô thuéc vµo mèi quan hÖ gi÷a phÇn ngµy lao ®éng cÇn thiÕt ®Ó t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng, vµ thêi gian lao ®éng thÆng d­. Mµ d­íi CNTB, phÇn thêi gian lao ®éng thÆng d­ lµ phÇn thêi gian lao ®éng kh«ng c«ng cña ng­êi c«ng nh©n cho nhµ t­ b¶n. Do ®ã, tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ ph¶n ¸nh tr×nh ®é (møc ®é) bãc lét cña nhµ t­ b¶n víi c«ng nh©n, tøc lµ nãi lªn sù bãc lét theo chiÒu s©u. §Ó chøng minh cho kÕt luËn nµy, ta h·y ®i so s¸nh gi¸ trÞ thÆng d­ vµ phÇn t­ b¶n trùc tiÕp sinh ra nã. Nhµ t­ b¶n øng tr­íc mét sè t­ b¶n lµ C ®Ó tiÕn hµnh s¶n xuÊt, t×m kiÕm gi¸ trÞ thÆng d­, gi¸ trÞ thÆng d­ ®ã ®­îc biÓu hiÖn ë phÇn d­ trong gi¸ trÞ cña s¶n phÈm so víi tæng sè gi¸ trÞ cña c¸c yÕu tè s¶n xuÊt ra s¶n phÈm Êy. Ta cã gi¸ trÞ cña s¶n phÈm (Ký hiÖu la C,) lµ: C, = C + m, trong ®ã m lµ gi¸ trÞ thÆng d­. T­ b¶n C ®­îc chia thµnh h¹i phÇn: mét phÇn ®­îc gäi lµ t­ b¶n bÊt biÕn, ký hiÖu lµ c, chi cho nh÷ng t­ liÖu s¶n xuÊt; mét phÇn ®­îc gäi t­ b¶n kh¶ biÕn, ký hiÖu lµ v, chia ra ®Ó mua søc lao ®éng. VËy C = c + v . VÝ dô nh­ nhµ t­ b¶n ®· øng tr­íc 16 ®ång, trong ®ã c = 12 ®ång, v = 4 ®ång. §Õn ®©y ta cã thÓ viÕt l¹i c«ng thøc tÝnh gi¸ trÞ thÆng d­ cña mét s¶n phÈm nh­ sau: C, =c + v + m. VÝ dô nh­ gi¸ trÞ cña s¶n phÈm ®ã lµ C, =20 ®ång, vËy gi¸ trÞ thÆng d­ m = 4 ®ång. Nh­ ®· lµm râ ë phÇn trªn, th× c lµ bé phËn gi¸ trÞ ®­îc chuyÓn ho¸ toµn bé vµo trong gi¸ trÞ cña s¶n phÈm, cßn v lµ bé phËn gi¸ trÞ trùc tiÕp sinh ra m. Chóng ta ®· thÊy r»ng, trong mét ngµy lao ®éng, ng­êi c«ng nh©n kh«ng chØ s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ søc lao ®éng cña m×nh, tøc lµ chØ s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t hµng ngµy cÇn thiÕt cho anh ta mµ cßn t¹o ra gi¸ trÞ thÆng d­ cho nhµ t­ b¶n. V× anh ta s¶n xuÊt trong ®iÒu kiÖn cã sù ph©n c«ng lao ®éng x· héi, cho nªn anh ta kh«ng trùc tiÕp s¶n xuÊt ra nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cña m×nh, mµ chØ s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ b»ng gi¸ trÞ nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t cña anh ta. PhÇn ngµy lao ®éng mµ anh ta dïng ®Ó s¶n xuÊt ra gi¸ trÞ nh÷ng t­ liÖu sinh ho¹t hµng ngµy cÇn thiÕt ®ã, ta gäi lµ thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt, lao ®éng trong thêi gian Êy gäi lµ lao ®éng cÇn thiÕt, vµ lao ®éng cÇn thiÕt ®­îc biÓu hiÖn b»ng sè t­ b¶n v. PhÇn thø hai trong ngµy lao ®éng, hay lµ phÇn thêi gian ng­êi c«ng nh©n lµm qu¸ thêi gian lao ®éng cÇn thiÕt, mµ lao ®éng trong phÇn thêi gian nµy, còng lµm cho ng­êi c«ng nh©n ph¶i hao phÝ søc lao ®éng cña m×nh, nh­ng l¹i kh«ng t¹o ra gi¸ trÞ nµo cho m×nh c¶, mµ gi¸ trÞ t¹o ra khi ®ã lµ gi¸ trÞ thÆng d­ cho nhµ t­ b¶n. Ta gäi phÇn thêi gian nµy lµ thêi gian lao ®éng thÆng d­, lao ®éng trong thêi gian nµy lµ lao ®éng thÆng d­, lao ®éng thÆng d­ nµy ®­îc biÓu hiÖn b»ng gi¸ trÞ thÆng d­ m. Tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ theo kh¸i niÖm trªn lµ: m, = m v x 100% = 4 4 x 100% = 100% Vµ theo ph©n tÝch trªn th× m v = Lao ®éng thÆng d­ Lao ®éng cÇn thiÕt C«ng thøc tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ : m' = Lao ®éng thÆng d­ Lao ®éng cÇn thiÕt ChØ ra chÝnh x¸c tû lÖ gi÷a h¹i bé phËn cÊu thµnh cña ngµy lao ®éng. NÕu tû lÖ ®ã lµ 100%, th× ng­êi c«ng nh©n ®· lµm nöa ngµy cho b¶n th©n, vµ nöa ngµy cho nhµ t­ b¶n. Tãm l¹i, tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ ®· biÓu hiÖn chÝnh x¸c ®é t­ b¶n bãc lét søc lao ®éng, hay møc ®é nhµ t­ b¶n bãc lét ng­êi c«ng nh©n. II. Khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­: Khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ lµ tÝch sè gi÷a tû suÊt gi¸ trÞ thÆng d­ vµ tæng sè t­ b¶n kh¶ biÕn ®­îc sù dông. Ký hiÖu lµ M. Nh­ vËy, khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ cã thÓ ®­îc biÓu hiÖn b»ng c«ng thøc: M = m, . v (Trong ®ã, v lµ tæng sè t­ b¶n kh¶ biÕn ®­îc sö dông.) Nh×n vµo c«ng thøc trªn ta thÊy, ë cïng mét tr×nh ®é bãc lét (m,) nhÊt ®Þnh, nÕu nhµ t­ b¶n sö dông cµng nhiÒu t­ b¶n kh¶ biÕn th× khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ thu ®­îc sÏ cµng lín. Nh­ vËy, cã thÓ kÕt luËn lµ, khèi l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ ph¶n ¸nh quy m« cña sù bãc lét, hay ®ã lµ sù bãc lét theo chiÒu réng. III. Sù thay ®æi trong ®¹i l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­: Chóng ta gi¶ ®Þnh r»ng: hµng ho¸ ®­îc b¸n theo gi¸ trÞ cña nã, vµ gi¸ c¶ søc lao ®éng cã thÓ cao h¬n gi¸ trÞ cña nã, nh­ng kh«ng bao giê thÊp h¬n gi¸ trÞ cña nã. Khi ®· gi¶ ®Þnh nh­ thÕ th× sù thay ®æi cña ®¹i l­îng gi¸ trÞ thÆng d­ sÏ ®­îc quyÕt ®Þnh bëi 3 nh©n tè sau: mét lµ ®é dµi cña ngµy lao ®éng. Mµ 3 nh©n tè nµy cã thÓ kÕt hîp víi nhau ®Ó t¹o ra sù thay ®æi cña ®¹i l­îng gi¸ trÞ thÆng d­. 1. §¹i l­îng cña ngµy lao ®éng vµ c­êng ®é lao ®éng kh«ng thay ®æi (cho s½n), søc s¶n xuÊt cña lao ®éng thay ®æi. §¹i l­îng cña ngµy lao ®éng kh«ng ®æi, cã nghÜa lµ gi¸ trÞ cña ngµy lao ®éng ®ã kh«ng ®æi, hay gi¸ trÞ míi ®­îc t¹o ra trong ngµy lao ®éng lµ kh«ng ®æi. Gi¸ trÞ míi t¹o ra nµy bao gåm gi¸ trÞ søc lao ._.

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • doc10227.doc
Tài liệu liên quan